Tomé de Aquino: Síntese Filosófica entre Aristóteles, Fe e Razón

I. O Aristotelismo de Tomé de Aquino

As obras de Aristóteles, perdidas para Occidente durante séculos, fan a súa aparición na Idade Media grazas ao pensamento árabe e xudeu, e causan unha gran conmoción no pensamento europeo, dominado ata o momento pola interpretación platónica do mundo e do ser humano. Co redescubrimento da obra aristotélica íntegra e os comentarios que fai Averroes (Ibn Rushd, Córdoba, 1126 - Marrocos, 1198) da mesma, créase un movemento filosófico coñecido como Averroísmo Latino, que mantiña dúas teses baseadas na cosmoloxía e antropoloxía aristotélicas, e contrarias á doutrina cristiá:

Averroísmo Latino e as súas Teses

• A eternidade do mundo: Preconizada polo pensamento de Aristóteles, atenta contra a crenza cristiá de que o mundo foi creado por Deus. Para Aristóteles, Deus non é máis que o motor inmóbil que move eternamente un mundo eternamente existente; porén, este Deus non creou o mundo nin ten ningunha relación con el.
• A alma humana: A alma de cada ser humano non é inmortal, senón que morre e se corrompe, sendo o entendemento o único inmortal. O entendemento ao que se refería Aristóteles está presente en cada ser humano, pero é único para toda a humanidade e se identifica con Deus.

O averroísmo sosterá que se pode manter unha dobre verdade: unha verdade teolóxica e unha verdade racional. Deste xeito, opúñanse á corrente oficial da Igrexa, que defendía a subordinación da razón á Fe baixo a convicción de que só hai verdade na Revelación.

A Síntese Tomista: Conciliación de Saberes

Tomé de Aquino non acepta as teses averroístas e, sen embargo, declárase seguidor de Aristóteles, vendo na súa teoría unha concepción do ser humano e do mundo máis científica que a que subministraban os escritos platónicos. Tomé de Aquino proponse elaborar unha síntese entre a doutrina aristotélica, a filosofía de Platón e os dogmas da relixión cristiá, co fin de conciliar tres explicacións diferentes do mundo, do ser humano e do coñecemento.

Achegas de Aristóteles aceptadas por Tomé de Aquino:

• A teoría do movemento definido en termos de potencia e acto e a clasificación dos cambios en substanciais e accidentais.
• A composición hilemórfica das substancias naturais.
• A teoría das catro causas (material, formal, eficiente e final).
• A demostración aristotélica da existencia de Deus baseándose no movemento.
• A definición de Deus como acto puro e como pensamento autopensante. Pero engadirá a esta definición a calidade fundamental de Ser Creador do Mundo.
• A concepción do ser humano como un composto de alma e corpo, fronte á concepción platónica e agostiniana que identificaba o ser humano coa alma.
• O principio ético de Aristóteles que facía da felicidade o fin último das accións humanas e acadable só mediante o coñecemento. Porén, considera que a felicidade só poderá conseguirse coa contemplación de Deus (a beatitude: algo de tipo sobrenatural, xa que só se chega a ela na vida despois da morte). A razón considérase máis importante que a vontade para acadar o fin do ser humano, en clara contradición con Agostiño, quen facía da vontade e da Fe a base da ética.

Pero, para evitar as contradicións máis importantes co sistema aristotélico, Tomé de Aquino introducirá algúns conceptos alleos ao aristotelismo:

Conceptos alleos ao aristotelismo introducidos por Tomé de Aquino:

• A distinción entre esencia e existencia, procedente da filosofía árabe (Alfarabí e Avicena) e da filosofía xudía (Maimónides). A distinción entre a esencia e a existencia de algo, coma se de dúas entidades se tratase, permitirá que Tomé de Aquino poida afirmar contra Aristóteles:
  • A continxencia e creación do mundo.
  • Establecer a existencia de Deus non só como Motor Inmóbil, senón tamén como creador do mundo.
  • Establecer o carácter limitado das substancias materiais e inmateriais, xa que dependen da vontade de creación divina.
• O principio platónico da participación e o concepto, tamén platónico e asumido pola tradición agostiniana, da causalidade exemplar. Estes permitiranlle explicar o concepto de creación e a relación entre Deus e o mundo.

II. Teoría do Coñecemento: Abstracción e Realismo Moderado

O Problema dos Universais

A «etiqueta» de Realismo Moderado representa a posición de Tomé de Aquino con respecto a un dos problemas máis tratados polos pensadores da Idade Media: O Problema dos Universais. Que é o Universal? Xéneros ou especies, representados por conceptos que se poden predicar de moitos individuos. É dicir, son todas as nocións xenéricas ou entidades abstractas que fan referencia a unha totalidade plural de obxectos («ser humano», «árbore»), a diferenza das entidades concretas («este home»...).

Problema: Que tipo de existencia teñen? Que relación teñen cos seres individuais/concretos e cos conceptos mentais?

Tipos de Existencia do Universal:

Correntes do Problema dos Universais:

Realismo Extremo ou Esaxerado

Os universais existen realmente precedendo ás cousas (universalia ante rem). Esta postura ten a súa orixe na ontoloxía platónica coa división dos dous mundos e o grao de verdadeira existencia que se lle concede ao Mundo das Ideas. Agostiño de Hipona situará os universais na mente divina e, polo tanto, daralles un grao de existencia previa e máis real que as cousas concretas.

Realismo Moderado

Os universais existen realmente como formas das cousas particulares (universalia in re). Aparece en Aristóteles cando afirma que o universal é parte inmanente dos seres, constitúe a súa esencia, que é captable polo entendemento. Esta postura será recollida por Tomé de Aquino.

Nominalismo

Os universais non son entidades que existan na realidade, senón que só teñen existencia lóxica e mental (universalia post rem). Dentro desta postura cómpre destacar a posición conceptualista, que afirma que os universais son abstraccións a partir das cousas particulares. Outros, como Ockham, afirman que son simples voces, só nomes que se empregan para falar máis comodamente de cousas que son semellantes entre si. É dicir, só existen obxectos individuais, pero como hai obxectos semellantes utilizamos un universal (creado pola nosa mente) para nomealos.

Proceso de Coñecemento do Universal: Abstracción

Tomé de Aquino distingue unha dobre actividade no entendemento:

• Capacidade abstractiva: consiste en universalizar, converter en universais as representacións sensibles particulares: entendemento axente.
• Capacidade de coñecer universalmente: entendemento posible.

Fases do Proceso de Abstracción:

1. Os sentidos externos captan as calidades das cousas.
2. O sentido común capta a especie sensible (obxecto sen materia).
3. Esta especie sensible «almacénase» na imaxinación.
4. O entendemento axente actúa sobre estas imaxes desposuíndoas dos seus elementos individuais e facendo destacar os seus trazos esenciais.
5. O entendemento posible pode, pois, coñecer o resultado do anterior: a especie intelixible ou universal.

III. O Problema da Razón e a Fe

É o problema das relacións entre relixión e filosofía, ou sexa, dun saber comprometido na comprensión da Revelación e un saber baseado na argumentación pola razón. As orixes do problema atopámolas no século II, nos primeiros contactos entre os dous tipos de coñecemento (os pensadores pagáns e os teorizadores da nova relixión). Segundo a cultura en Europa vaia facéndose exclusivamente cristiá, a hexemonía da Fe irá impoñéndose sobre calquera uso libre da razón.

Tomé de Aquino distingue coidadosamente entre Fe e Razón (segundo a táboa seguinte), tanto polo seu obxecto formal como polo seu método de investigación. Sen embargo, ambos saberes non son en absoluto irreconciliables, pois os dous teñen o mesmo fin: a verdade. A diferenza radica en que, mentres a Revelación non é nunca fonte de erro, a filosofía si pode equivocarse.