A Sociedade Industrial e as Orixes do Movemento Obreiro

A sociedade industrial e a nova estrutura social

A sociedade industrial foi o resultado das transformacións económicas iniciadas na Revolución Industrial e dos cambios políticos inspirados polo liberalismo e a Ilustración. Configurouse unha sociedade dividida en clases, onde a burguesía consolidou o seu dominio e apareceron os obreiros (proletariado), ao tempo que perviviron a aristocracia, os artesáns e os campesiños. O fenómeno do éxodo rural impulsou o crecemento acelerado das cidades e estableceu un novo sistema de relación familiar, laboral e social. Esta nova situación afectou notablemente ás mulleres: a súa situación laboral e familiar iniciou unha fonda transformación.

A sociedade de clases e a mobilidade social

En paralelo á industrialización, os principios liberais fundamentaron a igualdade xurídica e permitían que o talento e o esforzo fosen as vías para acadar a riqueza. O resultado foi unha sociedade máis igualitaria na lei e máis aberta, que teoricamente permitía a mobilidade social. Non obstante, as duras condicións impostas polos empresarios aos proletarios impulsaron a aparición dos movementos obreiros co obxectivo de mellorar as condicións de vida e traballo.

A sociedade urbana e os plans urbanísticos

A localización das fábricas nos núcleos urbanos respondeu á necesidade de boas comunicacións e abundancia de man de obra. Isto provocou un aumento da presión demográfica e a procura de novas formas de subsistir a través do éxodo rural (desprazamento do campo á cidade), o que expandiu notablemente o núcleo urbano. A urbanización, porén, foi feble nos países pouco industrializados.

O veloz crecemento urbano afectou tanto a cidades industriais como a grandes portos e capitais. As cidades históricas precisaron dunha profunda remodelación urbanística. Estas transformacións obrigaron aos gobernos a intervir na planificación mediante os chamados plans de ensanche, que introduciron iniciativas modernas de infraestrutura como a rede de sumidoiros, a rede de auga potable e a iluminación pública.

A división social: Clases dominantes, intermedias e traballadoras

A burguesía e as clases medias

Na Europa industrializada, a riqueza concentrouse na burguesía, a cal compartía privilexios coa aristocracia. A burguesía controlaba os negocios e tiña unha enorme influencia na vida política, reafirmándose socialmente a través de varios estratos:

• Gran burguesía: Formada por grandes homes de negocios e altos funcionarios. Estaba estreitamente ligada á política e viviu un proceso de aristocratización.
• Pequena burguesía: Herdeira de artesáns e comerciantes, tivo que adaptarse ás novas condicións económicas. Tiña unha situación algo mellor que a dos obreiros, mais moitos propietarios afrontaban serias dificultades de supervivencia.
• Clases medias: Integradas por profesionais do comercio, profesionais liberais e funcionarios, consolidaron novos valores sociais como o traballo, o aforro e a herdanza.

O proletariado industrial

O proletariado formaba un grupo heteroxéneo composto por campesiños que abandonaron o campo, antigos traballadores do sistema doméstico (domestic system) e artesáns gremiais (aínda que persistiron durante un tempo os artesáns tradicionais e o traballo a domicilio). Padecían duras condicións laborais:

• División do traballo e obriga de adaptación ao ritmo da máquina.
• Exceso de man de obra, o que facilitaba xornadas extenuantes de 14 a 16 horas diarias con salarios miserentos.
• Falta case total de hixiene nos postos de traballo.
• Férrea disciplina fabril que provocaba unha evidente deshumanización do traballo.
• Emprego masivo de man de obra infantil.
• Contratación libre sen ningún tipo de lexislación social que protexese aos obreiros perante os abusos patronais.

A aristocracia

Malia as revolucións liberais, a aristocracia continuou a ser durante moito tempo unha clase dominante. Perdera a maioría dos privilexios señoriais, pero o rendemento das súas grandes propiedades territoriais continuou outorgándolle un prestixio indiscutible. A nobreza participou tamén en negocios financeiros, e tanto as alianzas matrimoniais como as asociacións empresariais potenciaron a súa aproximación á burguesía:

• Na Gran Bretaña, a alta aristocracia mantiña o seu peso a través da Cámara dos管Lores.
• En Alemaña, a nobreza de orixe prusiana (junkers) controlaba o exército e as institucións de goberno.
• En Francia, conservou unha sólida posición económica.
• Nos Estados europeos de industrialización máis tardía o seu poder era aínda máis notorio: no Imperio Austrohúngaro e en Rusia a súa hexemonía mantívose ata a Primeira Guerra Mundial.
• A aristocracia latifundista do Mediterráneo controlou a vida social e política (como reflicte o caciquismo en España).

O campesiñado

O traballo no campo continuou a ocupar a unha gran parte da poboación europea, e a súa vida tradicional variou menos que a urbana. Os grandes propietarios latifundistas adoitaban arrendar as súas terras para seren explotadas por xornaleiros, mentres que os pequenos propietarios cultivaban directamente as súas leiras. Existían grandes diferenzas rexionais:

• Na Europa oriental mantivéronse certas formas de servidume ata ben entrado o século XIX.
• Na Europa occidental desenvolveuse unha agricultura orientada ao mercado, onde os propietarios nobres arrendaban terras ou contrataban xornaleiros, con poucas modificacións estruturais agás casos avanzados como Gran Bretaña, Dinamarca e os Países Baixos.

As orixes do movemento obreiro

O movemento obreiro xurdiu da propia clase traballadora en resposta aos graves problemas derivados da industrialización e do capitalismo. Conduciu á toma dunha conciencia de clase (sentimento de pertenza a un colectivo con intereses comúns fronte aos propietarios), manifestada a través de diversas formas de protesta e reivindicación, mentres as doutrinas sociais criticaban o sistema capitalista e alentaban a mobilización.

Primeiras respostas: Ludismo e asociacionismo

• Revoltas luditas: Foron as primeiras manifestacións obreiras, caracterizadas por seren revoltas violentas e espontáneas dirixidas contra as máquinas. Dado que a mecanización reducía postos de traballo e facía innecesaria parte da man de obra, os traballadores recorreron á destrución de teares como medio de presión para defender o emprego. Iniciouse en Gran Bretaña.
• Asociacionismo e primeiras organizacións: A ausencia de regulación laboral e as primeiras leis que prohibían o dereito de asociación motivaron movementos para acadar a súa abolición. Creáronse inicialmente as sociedades de socorros mutuos co fin de protexer e axudar aos asociados en situacións adversas (enfermidade, desemprego, viuvez). Posteriormente xurdiron os sindicatos, que ampliaron os obxectivos destas mutuas cara á loita laboral; o primeiro gran sector en organizarse sindicalmente foi o téxtil.

O cartismo e o cooperativismo

• Cartismo: Nas revolucións liberais, o proletariado apoiara á burguesía contra o Antigo Réxime; porén, o sufraxio censatario marxinou aos obreiros da política. O cartismo británico reivindicou o sufraxio universal masculino para acadar representación parlamentaria mediante a presentación da Carta do Pobo. O rexeitamento reiterado desta carta derivou en folgas violentas e no declive do movemento. Con todo, o cartismo demostrou a capacidade de organización dos traballadores e impulsou ao Estado a iniciar as primeiras regulacións laborais (como a limitación da xornada a 10 horas).
• Cooperativismo: Modelo pensado para fornecer aos traballadores asociados produtos a prezos máis accesibles, mediante asociacións obreiras que asumían a propia xestión e dirección empresarial.

As ideoloxías obreiras

Socialismo utópico

Inspirados en parte polo ideario ilustrado, diversos pensadores procuraron solucións teóricas alternativas ás flagrantes desigualdades sociais do capitalismo:

• Robert Owen: Empresario algodoeiro que aplicou medidas avanzadas nas súas fábricas (redución de xornada, aumento de salarios, educación infantil) e promoveu cooperativas de produción e consumo con grande éxito económico inicial.
• Saint-Simon: Propoñía evitar os enfrontamentos sociais mediante a dirección da organización social por parte de científicos e intelectuais, promovendo obradoiros cooperativos.
• Charles Fourier: Concibiu os falansterios (comunidades agrícolas e industriais autosuficientes), a desaparición da familia burguesa tradicional e a plena igualdade de sexos.
• Pierre-Joseph Proudhon: Político e pensador que afirmou que «a propiedade é un roubo», considerándoa a orixe de tódalas desigualdades. Aínda que mantiña posturas moi conservadoras a respecto da muller, está considerado un dos principais precursores do anarquismo.

Socialismo científico (Marxismo)

Ante o fracaso dos ensaios utópicos, en 1848 Karl Marx e Friedrich Engels fundaron o socialismo científico co obxectivo de analizar a realidade social para transformala de xeito revolucionario. Os seus piares fundamentais son:

• Materialismo histórico: A historia explícase como un proceso dialéctico condicionado pola economía (infraestrutura), que determina a estrutura política, a mentalidade e a cultura da sociedade.
• Loita de clases: O conflito permanente entre clases dominantes e dominadas polo control dos medios de produción é o verdadeiro motor do cambio histórico. O capitalismo considérase unha fase que debe ser superada polo socialismo.
• Plusvalía: É a diferenza entre a riqueza xerada polo traballo do obreiro e o salario percibido por este; esta marxe non retribuída constitúe a fonte de acumulación e enriquecemento da burguesía.
• Sociedade comunista: O proletariado debe levar a cabo unha revolución para conquistar o poder político e económico, instaurando temporalmente a ditadura do proletariado (Estado obreiro). Nesta fase transitoria eliminaranse as diferenzas de clase ata acadar unha sociedade plenamente igualitaria, organizada en comunidades autoxestionadas de produción e consumo.

Anarquismo

Significa etimoloxicamente «ausencia de poder». Desenvolvido no seo do movemento socialista, tivo en Mikhail Bakunin ao seu principal teórico e activista. As súas características e métodos esenciais inclúen:

• Crítica radical á sociedade capitalista e defensa absoluta da liberdade humana.
• Proposta dun modelo social sen clases nin Estado.
• Rexeitamento absoluto de calquera autoridade constituída e supresión inmediata da propiedade privada.
• Organización mediante federacións de comunas e cooperativas de produción e consumo.
• Destrución revolucionaria do Estado capitalista mediante a acción directa e a educación popular orientada á transformación social.

O movemento internacionalista e os partidos obreiros

A constatación de que os problemas da clase traballadora eran idénticos en tódolos países impulsou a necesidade de crear organizacións internacionais para a defensa colectiva dos seus intereses.

A Primeira Internacional (AIT)

Fundada en Londres en 1864, contou co liderado de Karl Marx na redacción do manifesto inaugural e dos seus estatutos. A ampla diversidade interna (sindicatos británicos, proudhonianos, comunistas e anarquistas) dificultou profundamente o seu funcionamento. Os enfrontamentos máis intensos déronse entre marxistas e os partidarios de Bakunin. Tras a derrota e dura represión da Comuna de París (1871), as discrepancias internas conduciron ao declive e disolución da AIT.

A Segunda Internacional

Tras superar a vaga represiva, o movemento obreiro rexurdiu fortemente consolidado pola aparición de partidos obreiros nacionais. En 1889, durante un congreso en París polo centenario da Revolución Francesa, fundouse a Segunda Internacional, de corte predominantemente marxista. Impulsou importantes campañas globais, como a consecución da xornada laboral de 8 horas e o establecemento do Primeiro de Maio. Porén, viuse sacudida por grandes polémicas teóricas:

• Os defensores da vía revolucionaria, liderados por figuras como Rosa Luxemburg.
• Os sectores revisionistas, encabezados por Eduard Bernstein, quen avogaba por unha evolución pacífica e pola vía parlamentaria cara ao socialismo.

O estalido da Primeira Guerra Mundial acabou dividindo irremediablemente o movemento polo apoio patriótico dalgúns sectores aos seus gobernos, e o posterior triunfo da Revolución Bolxevique en Rusia confirmou a escisión definitiva entre socialistas e comunistas.

Os partidos obreiros

Seguindo a estratexia defendida por Marx, xurdiron partidos políticos obreiros independentes e enfrontados aos partidos burgueses tradicionais, que serviron como canle de participación política obreira en estreita relación cos sindicatos:

• En Alemaña fundouse o SPD (Partido Socialdemócrata Alemán), a organización obreira máis poderosa e influente de Europa, con programa marxista, foco en reformas sociais e creación de redes de escolas e cooperativas.
• En España fundáronse o PSOE e o sindicato afín UXT.
• En Gran Bretaña constituíuse o Partido Laborista.
• En Francia creouse a SFIO (Sección Francesa da Internacional Obreira).