Relación entre Galego e Portugués: Orixe, Lusofonía e Literatura Galega

A Lusofonía: Galego e Portugués, unha orixe común

As dúas linguas naceron da lingua galego-portuguesa que se falou no territorio da antiga Gallaecia romana, dende aproximadamente o século IX ata finais do século XIV.

O nacemento do estado portugués ao se converter en reino independente na primeira metade do século XII, así como a supeditación de Galicia á Coroa de Castela, que comeza no século XIII, motivou que, devagar, se fose consolidando unha fronteira idiomática entre a variedade do norte do río Miño (galego) e a do sur (portugués).

Aínda que son linguas diferentes debido á súa evolución sociopolítica diverxente, manteñen unha base común e unha gran semellanza. Como dato adicional, en Portugal existe o mirandés, con recoñecemento oficial dende 1999 na zona de Miranda do Douro e Vimioso.

A lingua portuguesa no mundo

• Grazas aos descubrimentos marítimos dos séculos XV e XVII, o portugués estendeuse por tres continentes: África, Asia e América.
• Hoxe en día, o portugués é unha das linguas máis faladas a nivel mundial, con preto de 200 millóns de falantes.
• É lingua oficial en oito estados: Portugal, Brasil, Angola, Mozambique, Cabo Verde, Guinea-Bissau, Santo Tomé e Príncipe e Timor Leste.
• Brasil e Portugal posúena como lingua materna.

Galicia e o ámbito da lusofonía

A lingua común permite que Galicia teña unha relación privilexiada co mundo lusófono en varios ámbitos:

• Ámbito económico: O galego facilita a entrada a mercados emerxentes dos países BRICS, especialmente Brasil e Angola, o que representa unha vantaxe competitiva.
• Ámbito sociocultural: Existe unha relación continua entre escritores galegos e portugueses dende a Idade Media. Destaca Ponte nas Ondas!, iniciativa de radio escolar entre centros de Galicia e o norte de Portugal, cuxa candidatura foi promovida ante a UNESCO como patrimonio inmaterial.
• Música: O festival Cantos na Maré, en Pontevedra (desde 2003), une a artistas de todo o mundo lusófono.

Aprendizaxe de portugués

• Instituto Camões: Mantén un centro de ensino de portugués en Vigo desde 2003.
• Lei Valentín Paz-Andrade (2014): Aprobada polo Parlamento de Galicia para incorporar o ensino do portugués nas escolas e promover relacións con países lusófonos.
• Ensino da lingua galega: A lingua galega tamén se ensina en países de fala portuguesa; existen centros de estudos galegos en tres universidades de Portugal e catro de Brasil.

Os Eoas (Eduardo Pondal)

• Pondal buscaba demostrar a dignidade e a capacidade do galego para tratar temas elevados, consolidándoo como unha lingua nacional.
• Debido ao seu perfeccionismo, a obra non se publicou en vida. O seu manuscrito, composto por fragmentos e papeletas desordenadas, foi recuperado e editado finalmente no ano 2005.
• É unha síntese do universo pondaliano que une o local co universal, integrando elementos do celtismo e do bardismo.
• A obra utiliza a figura de Cristóbal Colón para conectar a historia de Galicia coa expansión do cristianismo no Novo Mundo.
• Considérase unha epopea fundacional, un texto co que o poeta considerou poder lograr toda a dimensión histórica.

Narrativa popularista (Valentín Lamas Carvajal, 1849-1906)

Esta corrente literaria céntrase na descrición do mundo rural, recuperando tradicións, lendas e o folclore da cultura popular galega a través de narracións breves.

Valentín Lamas Carvajal

• Máximo expoñente desta tendencia.
• Foi un xornalista destacado e fundador de O Tío Marcos da Portela, a primeira publicación periódica en galego.
• En 1887 publicou Gallegada, unha colección de relatos costumistas que reflicten o seu dominio da lingua e a súa sensibilidade social.
• O catecismo do labrego (1889): É a súa obra máis popular e exitosa. Trátase dunha parodia do catecismo relixioso estruturada en preguntas e respostas onde denuncia a vida dos labregos.

Elementos temáticos na obra de Pondal

Destaca unha decidida vocación cívica, a lembranza do pasado celta, a chamada á liberación do pobo galego, a procura do ideal iberista e o canto da terra e a paisaxe desde unha perspectiva panteísta.

• O celtismo: Constitúe un apartado decisivo. Pondal acudiu a topónimos galegos (Bergantiños, Xallas, Costa da Morte) para inventar protagonistas dun pasado mítico: Gundar, Ousinde, Froxán...
• O bardo: É o poeta, o vate visionario cuxa misión reside en instruír e guiar o pobo.
• A natureza: Para Pondal, o Volkgeist galego reside na relixiosidade panteísta herdada dos celtas.
• Ética castrense: Os versos pondalianos transmiten un decidido aprecio pola virilidade e a enerxía, identificados co compoñente masculino, mentres que o supostamente feminino é obxecto de desconsideración.

Cronoloxía de Eduardo Pondal

• 1835: Nace en Ponteceso.
• 1848: Marcha a Santiago para cursar Medicina e forma parte do Liceo de la Juventud.
• 1856: Participa no Banquete de Conxo.
• 1860: Remata Medicina e abandona a profesión para dedicarse á literatura.
• 1886: Data de Queixumes dos pinos, o seu título máis célebre.
• 1917: Falece na Coruña.

Manuel Curros Enríquez: O Rebelde

Referente para a literatura de carácter cívico e social-realista, cun forte compromiso cos ideais progresistas.

• 1851: Nace en Celanova.
• 1880: Publica Aires da miña terra. O bispo de Ourense denúnciao por poemas "blasfemos", pero é absolto.
• 1883: Publica O divino sainete, obra marcada pola sátira anticlerical.
• 1908: Falece na Habana.

Obras destacadas

• Aires da miña terra: Curros defende que os intelectuais deben apoiar o pobo ante as inxustizas. Aposta polo progreso e a liberdade, empregando a temática costumista como medio para introducir unha fonda perspectiva social.
• O divino sainete (1888): Obra fundamental que ataca a xerarquía católica e as forzas reaccionarias. Toma como modelo a Divina comedia de Dante, mesturando elementos populares do Entroido co carácter culto nunha farsa satírica.