Prosa literarioaren eta antzerkigintzaren oinarriak

Prosa literarioa

Hezkuntzak bere forma natural edo arruntean hartzen duen egitura da, errimen eta neurrien menpe ez dagoena.

Prosa motak

• Prosa utilitarioa: Helburu jakin bat du.
• Prosa artistikoa: Hiru genero ditu: narrazioa (herri ipuinak, narrazio laburrak, eleberriak), oratoria (hitzaldiak) eta historia (biografiak, kronikak, memoriak eta gutunak).

Prosaren historia

Mendebaldeko literatura Grezian sortu zen. Hasieran prosa utilitarioa nagusitu zen, baina pixkanaka prosa artistikora hurbildu eta poesiaren gainetik jartzera iritsi zen. Greziako klasikoek (Herodoto, Platon, Aristoteles) eragin handia izan zuten.

Erretorika, ondo hitz egiteko eta idazteko artea, funtsezkoa izan zen erromatar idazleentzat (Zizeron, San Agustin, Santo Tomas). Geroago, zalduntza liburuetara eta poema epikoetara igaro zen. Espainian, XVI. mendean Lazarillo de Tormes nabarmendu zen, eta XVII. mendean Cervantesen Don Quijote. XIX. mendean, erromantizismoarekin, prosa eta poesiaren arteko mugak lausotu ziren.

Euskarazko prosa klasikoa

Hasierako euskal prosa utilitarioa zen, gehienbat eliz-gizonek idatzia. XVI. mendeko gutunetan abeltzaintza eta sukaldaritza bezalako gaiak agertu ziren. Euskal Artzain liburua eta Juan Perezen narrazioak prosa artistikoaren adibide dira.

• Axular: Prosa bikaina idatzi zuen, hurrengo belaunaldientzat eredu bihurtuz.
• Joanes Leizarraga: Bibliako itzulpena egin zuen, prosako lehen liburutzat hartzen dena.

XIX. mendetik aurrera, idazle laikoak agertu ziren eta Europako generoak (eleberriak, antzerkia, kazetaritza) lantzen hasi ziren, euskararen egoeraz kezkatuta.

Antzerkigintza

Literaturako genero bat da, ikusleen aurrean antzezteko idatzitako lanetan datzana. Bi dimentsio ditu: antzerki testua (idatzia) eta antzezpena (zuzenekoa).

Azpigeneroak

• Komedia: Bukaera zoriontsua, pertsonaia arruntak eta helburu irrigarria ditu.
• Tragedia: Zorigaiztoko bukaera du; pertsonaiek gatazka handiei aurre egiten diete eta beren balioak kolokan jartzen dituzte.
• Tragikomedia / Drama: Bietariko ezaugarriak ditu. Pertsonaia mirestekoak eta arruntak nahasten dira, gertaera triste edo barregarriekin eta gai konplexuekin.