Polimeroak eta plastikoak: motak, fabrikazioa eta birziklapena
Polimerizazioa eta oinarriak
Polimerizazioa: molekula handiak (polimeroak) lortzeko prozesu kimiko bat da. Monomeroak izaten dira molekula horiek sortzeko oinarri diren unitate txikiak.
Polimero naturalak eta sintetikoak
Polimero naturalak: adibidez, almidoia eta kautxua. Polimero sintetikoak: plastikoak dira.
Plastikoen ezaugarriak eta sailkapena
Plastikoak material ireki puntu finko bat ez dutenak dira; petrolio, ikatza eta gas naturaletik lortzen dira. Ohiko ezaugarriak: merkeak izatea kantitate handitan ekoiz daitezkeela, gogorrak edo malguak izan daitezkeela eta elektrizitate isolatzaile eta iragazgaitza izan daitezkeela.
Plastiko motak eta kodeak
Komodities: hainbat aplikazio dituzten eta kantitate handitan ekoizten diren plastikoak.
- PET: birziklagarria; gardentasuna eta erresistentzia direla-eta botilak, ontziak eta erretiluak egiteko.
- HDPE: estaldurak, itxiturak, estalkiak eta hodien fabrikaziorako egokia.
- PVC: gogorra, ontzi eta edukiontzietarako; bigunago egokituta jostailuak, oinetakoak eta kable isolatzaileetarako erabil daiteke.
- LDPE: malgua, termikoki tolerantzia ona, poltsa malguak, paketatzeko filmak, estalkiak eta aislatzeko aplikazioetarako aproposa.
- PP (polipropilenoa): erresistentea; pajitak, profilak eta bestelako piezak egiteko erabilia.
- PS (polistirenoa): elastikoa edo gogortu erabil daiteke; jostailuak eta bestelako produktuak egiteko erabiltzen da.
- Beste motak: polikarbonatoak, poliuretanoak, poliamidak, eta abar.
Plastikoen propietateak
Plastikoei buruzko propietate praktiko batzuk: erresistentzia mekanikoa (deformazioarekiko erresistentzia), isolamendua, iragazgaitasuna, beroarekiko portaera (urtzen diren termoplastikoak eta beroarekiko egonkor diren termoegonkorrak), eta elastikotasuna. Elastikoak, zurrunak eta erraz lortzeko modukoak izan daitezke.
Fabrikazio prozesuak
Estrusioa eta injekzioa
Estrusio bidezko injekzioa: lehenik estrusio makinan pasatzen da materiala; ondoren arrabol baten (arrabola) bidez pasatu eta hozten denean amaitzen da, adibidez hodiak edo xaflak egiteko.
Kalibratzea eta espumatzea
Kalibratzea: PVC eta antzeko materialak berotuta arrabol batetik pasatzen dira eta helburu duen lodierara eta formara egokitzen dira. Espumatzea (apartzea): gas mota bat sartzen da plastiko masa baten barruan, burbuilak sortzen dira eta dentsitatea murrizten da; poliesterrako edo poliuretanozko aparrak egiteko erabiltzen da.
Konpresio bidezko moldaketa eta injekzio bidezko moldeaketa
Konpresio bidezko moldeaketa: materiala molde batean sartu eta konprimitu egiten da, eta ondoren beroa kendu edo sendotu. Injektzio-moldaketa ere ohikoa da pieza zehatzak lortzeko.
Hariak eta xaflak egiteko prozesuak
Haritzea: plastikoa birrindu eta labe batean urtzen da; ondoren zulotik pasatu eta hari finak lortzen dira, aire hotz baten bidez etenda; amaieran hariak luzatu eta biribilkatu egiten dira. Xaflak tolesteko bero-iturria erabili behar da: lehenik biguntzen da eta ondoren nahi den moduan tolesten da.
Mozketa eta akaberak
Xafla meheak guraizez moztu daitezke; plastiko gogorretarako metalezko zerra erabiltzen da. Akabera: kurbak eta ertzak leuntzeko, lizpaper fina edo lima erabili behar da. Itsasgarriekin koipea kentzen da, eta gainazalak marrazteko errotuladore bereziak erabil daitezke.
Moldaketa, erretxina eta sendotze prozesuak
Moldaketa: erretxina likido bat molde batera botatzen da, batzuetan azeleratzaile eta katalizatzaileekin, eta ondoren lehortu edo sendotu egiten da.
Termoplastikoak eta termoegonkorrak
Termoplastikoak: berotzean bigundu eta moldatu daitezke; hozten direnean berriro gogortu. Termoegonkorrak: sendotu ondoren ez dira berriro urtu egiten eta termikoki egonkorragoak dira (adibidez itsasontzi edo hegazkinetako estaldurak).
Torlojuak, elementu hariztatuak eta erabilerak
Ezinezkoa da torlojuak eta elementu hariztatuak modu berean erabiltzea plastiko guztiekin; lotura mekanikoek materialaren propietateetara egokitu behar dute.
Hondakinak eta birziklapena
Sailkapena eta identifikazioa
Hondakin plastikoak tratatu aurretik normalean sailkatzen dira. Plastikoak identifikatzeko zenbaki-kode bat erabiltzen da (material motaren arabera) eta sailkapen horren bidez errazago banatu eta birziklatu daitezke.
Birziklapen mekanikoa
Prozesu tipikoa: plastikoa identifikatu eta sailkatu; ondoren garbitu eta birrindu (granulatua bihurtu); lehortu; eta azkenik materia berriz urtu eta estrusio edo beste prozesu batzuen bidez berriz forma ematen zaio. Metodo hau ekonomikoa da baina materia-higadura izan dezake.
Birziklapen kimikoa eta errausketa
Birziklapen kimikoa: plastikoak kimikoki deuseztatu edo monomeroetara desegiten dira lehen material berriak lortzeko. Birziklapen ez-materiala edo errausketa: errauste kontrolatuak erabiltzen dira materiala energia iturritzat aprobetxatzeko, baina gasak eta bestelako hondakinak isuri daitezke. Errausketa-plantak hondakinen bolumena murrizten laguntzen dute, baina desabantaila kutsadura izan daiteke.
Hondakinen tratamenduen aurreneko pausoak
Lehenik hondakinak sailkatu, identifikatu eta zatitzen dira. Adibidez flotazio bidez plastikoak dentsitate desberdineko likidoetan bereiz daitezke: batzuk uretatik atera eta beste batzuk azalean geratzen dira. Ondoren garbitu, birrindu eta prozesatu egiten dira.
Ehuna eta zuntzak
Ehunen materialak: irun edo haritu eta ehundu daitezkeen zuntzez osatutako materialak dira. Zuntzen ezaugarriak: luzera, elastikotasuna, indarra, eta bestelako propietateak. Zuntzak lor daitezke landare jatorrizkoak, animalia jatorrizkoak edo sintetikoak izan daitezke.
Zuntza-mota batzuk
- Kotoia: elastikoa eta malgua; arropa arinetarako egokia.
- Lihoa (lihoa): gogorragoa eta trinkoagoa, naturalki freskagarria eta ehungintzan erabiltzen da.
- Kalamua: zuntz sendoa eta luzea; ehun trinko eta soka-formako aplikazioetarako egokia.
- Artilea: elastikoa eta ondo tindatzen dena; neguko arropa egiteko egokia.
- Zeta: ilunagoa eta kolore berezikoak izan ditzakeen zuntza.
- Larrua: material naturala, ehungintzaz kanpoko erabileretan ere erabilia.
- Beira: telekomunikazioetarako zuntz optikoetan eta eraikuntzan erabiltzen da, formetan eta propietate mekanikoetan berezia da.
- Amiantoa: aurretik eraikuntzan eta suaren aurkako arropetan erabilia; segurtasun arazoak direla eta merkatuetatik kendu zuten.
- Nylona: elastikoa eta trakzioarekiko erresistentea; hari eta ehun teknikoetan erabilia.
- Poliesterra: ia ez du ura xurgatzen eta karga elektrostatikoa sortu dezake; zuntzekin ondo nahasten da ehungintzan.
- Lycra: arropa elastikoetarako zuntz elastikoa (spandex izenez ere ezaguna).
Oharrak eta gida praktikoa
Testu honetan plastikoen eta zuntzen oinarriak, fabrikazio prozesu nagusiak eta hondakinen tratamenduaren ikuspegi orokorra jasotzen dira. Elementu tekniko edo izen bereziek industria edo estandar jakin batzuetan atal gehiago beharko lukete xehetasunerako.