O pensamento de Karl Marx: Alienación e materialismo

O concepto de alienación en Marx

O concepto de alienación é fundamental para entender o pensamento de Marx. Xa fora introducido por Georg Wilhelm Friedrich Hegel, pero é sobre todo Ludwig Feuerbach quen inflúe directamente en Marx co seu concepto de alienación relixiosa. Para Feuerbach, o ser humano crea a Deus e despois esquece que é unha creación súa. Marx considera que isto é só unha manifestación secundaria, xa que a verdadeira alienación é a alienación económica. A alienación consiste no estrañamento do ser humano respecto de si mesmo, é dicir, na perda do seu verdadeiro ser ou “ser xenérico”.

2. División do traballo e alienación

Os distintos tipos de sociedade xorden polo aumento progresivo da división do traballo:

• A división do traballo implica especialización.
• A especialización négalle ao ser humano o seu carácter de “produtor universal”.

Polo tanto, a división do traballo é sinónimo de alienación: canta maior é a división do traballo, maior é a alienación e maior a distancia entre o que o ser humano é e o que podería ser.

• A sociedade capitalista, baseada na propiedade privada dos medios de produción, é a que presenta maior división do traballo e, polo tanto, maior alienación.

3. Materialismo histórico

Para Marx, a historia non se explica polas ideas, senón polas condicións materiais de vida.

• A historia é a loita dos seres humanos por realizar o seu “ser xenérico”.
• Esta realización prodúcese a través do traballo.
• Polo tanto, a historia das sociedades é a historia dos distintos tipos de traballo.

4. Evolución histórica e modos de produción

Inicialmente, o ser humano era un “produtor universal”, pero a división do traballo xerou especialización. A especialización aumenta a produtividade, permite a acumulación de riqueza e xera tempo libre e cultura, pero tamén provoca explotación. Xorden así as clases sociais:

• Explotadores / explotados: A loita entre elas convértese no motor da historia (loita de clases).

Modos históricos de produción:

1. Comunidade primitiva (colectivista).
2. Sociedade escravista (amo-escravo).
3. Sociedade feudal (señor-campesiño).
4. Sociedade capitalista (burgués-proletario).
5. Sociedade comunista.

5. Economía capitalista

a) Valor das mercadorías

Os bens teñen:

• Valor de uso: utilidade.
• Valor de cambio: depende do traballo. O valor de cambio mídese polo tempo de traballo socialmente necesario.

b) Plusvalía

O beneficio do capitalista non provén do intercambio, senón da explotación do traballador. O traballador produce o equivalente ao seu salario nun tempo determinado, pero traballa máis horas das que se lle pagan. Ese traballo non pagado é a plusvalía.

6. Alienación no capitalismo

O capitalismo é o sistema con maior nivel de alienación. O traballador é libre xuridicamente, pero está obrigado a vender a súa forza de traballo e só posúe a súa capacidade de traballar.

Tipos de alienación:

• Respecto ao produto: O produto non lle pertence, convértese en algo alleo e independente, e o traballador depende del.
• Respecto á actividade: O traballo non é libre nin satisfactorio, non desenvolve as capacidades humanas e o traballador séntese alleo a si mesmo.
• Respecto a si mesmo: Non pode realizar o seu “ser xenérico” e só se sente libre fóra do traballo.
• Alienación do capitalista: Vive nunha ilusión ideolóxica que xustifica o sistema.

7. Infraestrutura e superestrutura

• Infraestrutura: Medios de produción (fábricas, terras) e relacións de produción (entre clases).
• Superestrutura: Ideas, valores, relixión, leis e política. A infraestrutura determina a superestrutura.

8. Ideoloxía

A ideoloxía serve para xustificar a orde social, manter a dominación e ocultar a desigualdade. Funciona como un “velo” que impide ver a realidade e maniféstase na relixión, política, arte e leis.

9. Loita de clases

A sociedade está dividida en:

• Burguesía: propietarios dos medios de produción.
• Proletariado: venden a súa forza de traballo.

A loita entre ambas é o motor da historia e levará á superación do capitalismo.

Conclusións

A filosofía de Karl Marx constrúese como un intento de darlle a volta ao idealismo de Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Marx definiu o “ser xenérico do home” como un ser social e histórico. A súa análise mostra a sociedade capitalista como negadora da esencia humana, producindo alienación. O materialismo histórico desvela na súa análise a situación social de explotación.

Este pensamento serviu ao longo da historia das sociedades dos séculos XIX e XX como inspiración tanto para grandes movementos sociais (como a Revolución rusa), como para instrumentos de análise e reflexión crítica sobre a sociedade (por exemplo, a Escola de Frankfurt).