Panorama de Autores e Movementos Literarios Galegos da Xeración Nós e Vangardas

Panorama de Autores e Movementos Literarios Galegos

Poesía: Xeracións e Tendencias

Noriega Varela (Xeración das Irmandades)

• Obra principal: Do ermo (1920)
• Características: Lirismo da **natureza**.
• Tono lírico e emotivo.
• **Tenrura** diante do humilde da natureza (chorima, orballo...).
• Tendencia ao **soneto** de gran perfección formal (Exemplo: *NIN ROSIÑAS BRANCAS*).

Vangarda Pura: Surrealismo

Álvaro Cunqueiro (Xeración da República ou do 36)

• Obra principal: Poemas do si e non (1933)
• Imaxes **visionarias ou irracionais**, alleas á lóxica.
• Linguaxe **acumulativa**, con enumeracións (Exemplo: *ELA ANDABA NUNS POBOS*).

Vangarda Matizada: Impresionismo Hilozoísta

Amado Carballo (Xeración do 22 ou de vangarda)

• Obra principal: Proel (1927)
• Selección de **sensacións** ante a paisaxe (**impresionismo** eglóxico).
• Imaxinería **humanizadora da paisaxe** (**animismo**), con abundantes personificacións. (Exemplo: *A agonía do sol-por conmove o pranto da terra, e a paisaxe presignase con santas cruces de pedra.* - *AXIONXONANSE OS CAMIÑOS*).

Poesía Modernista

Ramón Cabanillas (Xeración das Irmandades)

• Obra principal: Na noite estrelecida (1926)
• Perspectiva **histórica galeguista**: dignificación de Galicia desde o pasado mítico.
• Múltiples referencias sensoriais: **cores, sons... Sinestesias**.
• Tendencia á **narrativa** e o **ton épico**.
• Léxico **cultista** e versos **alexandrinos** (Exemplo: *O PENEDO*).

Vangarda Plena: Simbolismo Cubista e Creacionista

Manuel Antonio (Xeración do 22 ou de vangarda)

• Obra principal: De catro a catro (1928)
• Visión **subxectiva existencial do mar**.
• Uso de **imaxes múltiples** e **símbolos mariños**.
• Emprego de **tecnicismos marítimos**.
• **Ruptura gráfica e rítmica** (Exemplo: *O VENTO*).

Vangarda Matizada: Neotrobadorismo

Fermín Bouza-Brey (Xeración do 22 ou de vangarda)

• Obra principal: Nao senlleira (1933)
• Léxico e estruturas (**paralelismo, refrán**) de raíz **medieval**.
• Imaxes **plásticas de vangarda**.
• Será Cunqueiro quen estilice esta tendencia en Cantiga nova que se chama riveira (1933) (Exemplo: *O PURMARIO*).

A Prosa da Xeración Nós

Vicente Risco: Sátira e Crítica Moral

Risco evoluciona desde unha etapa de gusto polo esotérico (“ciencias” ocultas) e o exótico modernista -con Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros (1919)-, pasando por outra etapa galeguista de base etnográfica -con relatos como “A trabe de ouro e a trabe de alquitrán”- ata desembocar na **sátira escéptica** con O porco de pé (1928), que acumula múltiples recursos na procura do **escarnio** e o **humor crítico** co materialismo burgués.

• Nunha parte da produción -especialmente n'O porco de pé- domina a **sátira antiburguesa** (baseada na estética: na falta de gusto, incultura...).
• Manexa maxistralmente o rexistro **grotesco** e de **deformación caricaturesca**; constrúe moitos dos personaxes mediante a caricatura.
• Nalgunhas obras (ex. “Do caso que lle aconteceu ao doutor Alveiros”) explora o **humor macabro**.
• A exquisitez e o elitismo móstranse mediante un narrador de implacable **acedume, mordaz**.
• Deforma e ridiculiza os discursos da publicidade, da moda, da ciencia ou da filosofía do momento.
• Comunica co lector cun narrador en **1ª persoa** e un destinatario colectivo (ex. en O porco de pé: «Vouvos referir a vida de D. Celidonio»).

Risco é unha das figuras centrais da **Xeración Nós**, defensor dun **galeguismo espiritual e cultural** máis que político. Inspirouse no romanticismo alemán, o simbolismo e o modernismo, e buscou definir o “espírito galego” desde unha perspectiva filosófica.

Obra principal: O porco de pé (1928)

Novela satírica que retrata a **hipocrisía e o materialismo da burguesía galega** do seu tempo, simbolizada en don Celidonio Pachole. A través da caricatura, Risco ironiza sobre o proceso de deshumanización e perda de valores.

Figuras literarias destacadas:

• Ironía e sátira: mecanismo esencial para ridiculizar a sociedade urbana e burguesa.
• Metáfora simbólica: o “porco de pé” como símbolo moral da decadencia, da animalización do home.
• Hipérbole e caricatura: exaxeración expresiva para destacar defectos sociais.
• Alusión e intertextualidade: referencias filosóficas e culturais europeas que sitúan Galicia no contexto universal.

Risco converte a prosa galega nun instrumento de **pensamento crítico e simbólico**, elevando a lingua a nivel de reflexión literaria e intelectual inédito ata entón.

Ramón Otero Pedrayo: Historia e Paisaxe

Contexto e ideoloxía

Tamén membro da **Xeración Nós e das Irmandades**, foi o cronista da **Galicia fonda**, preocupado polo tempo histórico, o cambio social e a memoria colectiva.

O seu estilo bebe do **realismo decimonónico**, pero tamén do **lirismo modernista e simbolista**.

Obra principal: Arredor de si (1930)

Novela de formación intelectual e espiritual na que Adrián Solovio busca a súa **identidade galega** tras a súa experiencia europea. Reflicte o debate entre **tradición e modernidade**.

Figuras literarias destacadas:

• Metáfora do camiño e da viaxe: símbolo do autocoñecemento e da evolución interior.
• Prosopopea: humanización da paisaxe galega, que actúa como espello do sentimento do protagonista.
• Anáfora e ritmo poético na prosa, creando musicalidade e gravidade lírica.
• Símbolo: Galicia como nai, berce e destino espiritual.

Valoración

A prosa de Otero é **poética, culta e mítica**, vinculada á visión telúrica e simbólica da terra. Representa o esforzo por facer da narrativa galega un espazo de **beleza estética e reflexión filosófica**.

Alfonso Daniel Rodríguez Castelao: Compromiso e Humor

Contexto e ideoloxía

O máis popular e humanista dos catro. **Comprometido co nacionalismo galego** e coas inxustizas sociais, combina **humor, dor e amor polo pobo**. A súa obra literaria, visual e política está marcada polo exilio e o compromiso ético.

Obras principais:

• Cousas (1926–1929): relatos breves, entre o conto e a viñeta, de fondo moral e social.
• Sempre en Galiza (1944): ensaio político e ideolóxico.
• Os vellos non deben de namorarse (1941): peza teatral de gran simbolismo.

Figuras literarias destacadas:

• Ironía e humor: armas de crítica e tenrura, que expresan unha fonda empatía polo pobo.
• Metáfora moral: as historias sinxelas convértense en parábolas éticas.
• Personificación: os obxectos e animais reflicten emocións humanas.
• Antítese: vida/morte, risa/dor, mocidade/velleza, como constantes da súa estética.
• Símbolo: o vello, o mar, a terra, o boi —representacións da Galicia eterna.

Valoración

Castelao é o que mellor une **arte, literatura e compromiso nacional**. A súa linguaxe popular, con **sinxeleza expresiva e fondo poético**, representa a voz moral do **galeguismo humanista**.

Comparativa e Síntese Narrativa

A produción narrativa de **Vicente Risco** insírese na Xeración Nós, que pretendía modernizar a literatura galega e darlle fondo intelectual. En Vicente Risco, a narrativa ten un ton **simbólico, filosófico e irónico**. Emprega a **sátira e a caricatura** para criticar o materialismo e a hipocrisía da sociedade, como se ve en O porco de pé, onde a realidade se converte nunha alegoría moral. O seu estilo é culto, con humor e símbolos de carácter ético.

En cambio, **Otero Pedrayo** desenvolve unha narrativa **lírico-descritiva e introspectiva**, centrada na decadencia da fidalguía galega e na procura da identidade espiritual. En obras como Os camiños da vida ou Arredor de si, combina a **reflexión filosófica co realismo poético** e unha gran riqueza lingüística.

En resumo, mentres Risco usa a novela como **crítica moral e intelectual**, Otero emprégaa como **análise poética e histórica do ser galego**; un busca a idea, o outro a emoción e a paisaxe, mais ambos fundan a **novela galega moderna**.

A produción narrativa de **Rafael Dieste** (1899–1981) caracterízase pola mestura de realidade e fantasía, polo ton poético e filosófico e por unha visión humanista e esperanzadora do mundo. Nos seus relatos, como neste texto, o **marabilloso xorde do cotián** e transmite unha reflexión moral.

Pola contra, a produción narrativa de **Castelao**, especialmente en Cousas, ten un ton máis **popular e costumista**, con humor e tenrura, centrada nas xentes sinxelas de Galicia e cunha intención ética e social. Mentres Dieste busca o universal a través da imaxinación, Castelao procura retratar a **alma do pobo galego** desde o real e o emotivo.

Rafael Dieste: O Marabilloso no Cotián

Contexto e ideoloxía

Pertence á chamada **Xeración de 1925**, herdeira da Nós pero máis próxima ás vangardas europeas e ao imaxinismo.

A súa obra busca a **harmonía entre razón e imaxinación**, cunha fe fonda na capacidade humana para a bondade e a beleza.

Obra principal: Dos arquivos do trasno (1926)

Colección de relatos breves que mesturan realidade e fantasía, coa intención de revelar o **marabilloso no cotián**.

Figuras literarias destacadas:

• Metáfora e alegoría: o “trasno” como metáfora da creatividade e da conciencia.
• Hipalaxe e paradoxa: inversións e xogos lóxicos para crear un ton máxico.
• Imaxes sensoriais e sinestesia: estilo poético, visual e musical.
• Personificación e simbolismo: os elementos naturais cobran vida como expresión do misterio do mundo.

Valoración

Dieste representa a dimensión **estética e universalista** da literatura galega, achegándoa á modernidade europea. O seu ton poético e reflexivo faino o autor máis filosófico e imaxinativo do grupo.

Rafael Dieste apostou por unha moderna concepción do conto e executouna brillantemente en Dos arquivos do trasno (1926). A inclusión de experiencias extraordinarias ou sobrenaturais (misteriosas, soñadas, etc.) sen perder a conexión co racional e o popular, o profundamento na psicoloxía dos personaxes ou o traballo duns finais abertos ou sorprendentes, converten esta obra nunha das máis renovadoras da preguerra.

• Incorpora elementos **marabillosos, sobrenaturais ou misteriosos** ligados ás percepcións ou intencións dos personaxes.
• Combina **tradición e innovación**, fantasía e realidade (desde o propio título), con tendencia ao subxénero do **conto de medo**.
• Boa parte dos relatos son **breves**, con unidade emotiva e con **final aberto**.
• Non se detecta denuncia social ou un posicionamento ideolóxico (aínda así, están presentes a emigración e a vivencia da morte protagonizadas por personaxes de estamentos sociais humildes).
• Xeralmente, non se describen os personaxes nin os espazos; tampouco se concreta a localización, que adoita ser unha vila mariñeira, agás en tres relatos (Exemplo: “De cómo veu a Rianxo unha balea”).
• Hai unha rica **modalización narrativa**: en 10 contos úsase a 3ª persoa, en nove a 1ª e un relato carece de voz narrativa (só diálogos ao xeito dramático).
• Tíralle partido aos comezos in media res (inicio co desenvolvemento da acción e uso de analepses).

Ramón Otero Pedrayo: Erudición e Historia

Otero Pedrayo, autor moi fecundo, foi quen de combinar xéneros con ampla erudición no enfoque constante da **historia de Galicia**: a etapa medieval con A romaría de Xelmírez (1934), as transformacións sociais no paso do século XIX ao XX (en, sobre todo, Os camiños da vida, 1928) e o nacemento do galeguismo (Arredor de si, 1930). Defensor da **tradición**, da rexeneración da sociedade agraria e da comuñón coa paisaxe, tamén modernizou o relato breve: Contos do camiño e da rúa, etc.

• A estética das novelas históricas é **realista** e mostra o desenvolvemento de cambios sociais (Exemplo: a decadencia da fidalguía en Os camiños da vida).
• As narracións centradas no s. XX son **idealistas** e de evolución psicolóxica, alén de estaren cheas de referencias culturais (Exemplo: Arredor de si).
• As obras manifestan unha vontade **ideoloxizadora** na defensa da Galicia tradicional.
• En consecuencia, os personaxes adoitan ser **arquetipos** e non hai presenza de humor.
• A **paisaxe** cobra especial protagonismo e preséntase moitas veces de xeito lírico e animista.
• O estilo, en xeral **ramificado e de barroquismo verbal**, combina períodos longos, evocadores, con outros moi breves.
• O narrador é case sempre **omnisciente e moi culto**, mais manexa diferentes estilos narrativos (con inclusión do indirecto libre).
• Tíralle partido a múltiples **alteracións do tempo narrativo**.

Castelao: A Estética do Compromiso

Castelao, defensor da **función social da arte** (comprometida co pobo e dignificadora do país), construíu a súa estética desde o **lirismo e o humor críticos e solidarios**; desde a súa primeira obra literaria: Un ollo de vidro (1922). A súa prosa fusiónase co **plástico** (texto e ilustracións) e fundaméntase na selección do esencial, na precisión en textos sempre breves; mesmo a novela Os dous de sempre (1934) é unha sucesión de capítulos breves ilustrados. A súa orixinal fórmula materializouse nas coleccións de relatos Cousas (1926) e Retrincos (1934), esta última de base autobiográfica.

• Mostra unha **economía máxima na expresión**, chegando a crear un “novo xénero”: a cousa.
• Combina de xeito ponderado a perspectiva **comprometida** -coas clases populares- e mais unha **estética depurada**, sen caer no moralismo.
• Integra a **ilustración** no relato.
• Domina un ton **lírico, emotivo e empático**, mais este está atemperado polo **humor**, con numerosos recursos: paralelismos, antíteses, sarcasmo...
• Tende ao carácter **híbrido** con mestura de diferentes xéneros e subxéneros (lírica, narración, digresión, drama).
• Evita o anecdótico para enfocar o **transcendente e o simbólico**.
• Estiliza as **formas populares** (os modelos orais, a ollada humorística...).
• Sobre todo en Un ollo de vidro (así como na obra teatral Os vellos non deben de namorarse) adopta formas **expresionistas**.
• Constrúe as narracións cun **ritmo sempre áxil**.