Morfoloxía e Léxico Galego: Derivación, Composición, Sinonimia, Antonimia e Polisemia

1. Derivación

Derivación: (morfema) + lexema + (morfema). É o procedemento máis común para formar palabras sobre unha primitiva.

1.1. Derivación prefixal

Prefixos apreciativos (valor intensificador): arqui-, extra-, hiper-, pre-, re-, sobre-, super-...

Prefixos nocionais (modifican o contido do lexema):

• Negación: a-, anti-, contra-, des-/dis-, in-...
• Lugar: entre-/intra-, meta-, retro-, sobre-/super-, sub-, tras-/trans-, ultra-...
• Tempo: ante-, pos-, pre-...
• Cantidade ou tamaño: bis-/bi-, multi-, pluri-, semi-, uni-...

1.2. Derivación sufixal

O sufixo é un morfema ligado que serve para formar novas palabras.

Sufixos alterativos ou apreciativos

• Diminutivos: -iño, -acho, -echo, etc.
• Aumentativos: -ón, -án, -azo, -ata, -udo...
• Despectivos ou pexorativos: -exo, -astro, -orra, -uza, -ete...
• Intensificadores: -ísimo, -érrimo.

Sufixos nocionais

-eiro: home/muller que exerce as funcións de..., colectivo ou conxunto de, lugar onde hai, profesión, plantas ou árbores, recipiente, etc.

a) Sufixos formadores de substantivos

• Desubstantivais: -ado/a, -axe, -eiro, -ismo, -ista...
• Deadxectivais: -dade, -eza, -ismo, -ume...
• Deverbais: -ción, -deiro/a, -dela, -dor, -mento...

Polo significado: colectivo (-al), locativo (-al, -eiro), acción (-ación, -axe), ocupación (-eiro, -ismo), doutrina (-ismo), etc.

b) Sufixos formadores de adxectivos

• Desubstantivais: -al, -és, -oso...
• Deverbais: -ble, -nte, -ón/-ona...

Polo significado: caracterizador (-ble, -az, -ado), relativo ou pertencente a (-al, -ar, -exo), xentilicio (-és, -eiro, -an/-ano/-ao).

c) Sufixos formadores de verbos

A maioría dos verbos fórmanse sobre a primeira conxugación.

• Desubstantivais: -ar, -ear, -izar...
• Deadxectivais: -ar, -ear, -ecer, -ificar...
• Deverbais: -iñar, -iscar...

d) Sufixos formadores de adverbios

-mente.

2. Composición (lexema + lexema)

2.1. Composición imperfecta ou xustaposta

Os dous elementos conservan o seu valor e corpo fonético.

2.2. Composición perfecta ou aglutinada

Pérdese a noción de composición: quebranoces, lavalouza, salvavidas, gardalamas, bulebule, sapoconcho, beiramar, beirarrúa, lobishome, lobicán, augaforte, augardente, augamariña, camposanto, xordomudo, agridoce, clarividente.

2.3. A parasíntese

(morfema prefixo) + lexema + lexema + (morfema sufixo).

2.4. Os acrónimos

Palabras formadas con siglas ou iniciais.

2.5. Familia léxica (campo léxico)

Conxunto de palabras derivadas, compostas e parasintéticas formadas a partir da mesma palabra primitiva. O conxunto de palabras que teñen un ou máis semas comúns e algún oposto ou diferenciador forman un campo semántico.

Exemplo (asentos): cadeira, banco, banqueta, sofá, escano, tallo.

Semas: obxecto para sentarse as persoas, con respaldo, para unha persoa, con brazos, con patas.

3. Semántica léxica

Definicións, tema 7, páx. 157.

A denotación

Móstranos os semas que configuran a palabra sen ter en conta o contexto; é o significado obxectivo.

A connotación

Pola contra, ten en conta o contexto e fai referencia aos elementos subxectivos.

Relacións semánticas

A sinonimia

Un significado ten varios significantes. Os sinónimos perfectos son moi escasos: sempre hai matices de uso, afectivos, etc.

A antonimia

Oposición de significados:

• Complementarios ou privativos: exclúense un ao outro, non admiten graduación nin comparación.
• Antónimos graduais: non se exclúen totalmente; hai graos intermedios.
• Inversos ou recíprocos: son dous aspectos dunha mesma relación ou concepto; a presenza dun supón a existencia do outro.

A polisemia

Un significante ten varios significados.

A homonimia

Un significante con varios significados.

• Homófonos: pronúncianse igual pero escríbense de xeito diferente.
• Homógrafos: escríbense igual pero pronúncianse de xeito diferente.