Materia: egoerak, banatze-teknikak eta disoluzioak

1. Materia: agregazio-egoerak

Solidoa (egoera solidoa)

• Zurrunak dira.
• Bolumen konstantea dute.
• Forma konstantea dute; ez da aldatzen.

Ur‑likidoa (egoera likidoa)

• Ez dira zurrunak.
• Bolumen konstantea dute.
• Forma aldakorra dute; dauden ontziaren forma hartzen dute.

Ur‑lurruna (egoera gaseosoa)

• Bolumen aldakorra dute.
• Forma aldakorra dute; dauden ontziaren forma hartzen eta betetzen dute.

Fisikako propietate batzuk

Gogortasuna: Zatituta aldatzen ez dena; nekez marratzen, zulatzen eta ebakitzen zaila dena.

Fluidotasuna: Izendapena gas eta likidoei dagokienez; elkarren arteko kohezio txikia duten gorputzak izaten dira. Molekulak bata bestearen gainean edo aske hig daitezkeenez, ez dute berezko formarik eta sartuta dauden ontziarena hartzen dute.

Harikortasuna: Haria egiteko gaitasuna apurtu gabe.

Difusioa: Partikulen banaketa ingurune batean.

Konexio‑indar eta higikortasunaren adibideak

• Solidoa:
  • Konexio‑indar handia
  • Higidura txikia
• Likidoa:
  • Konexio‑indar txikiagoa
  • Higidura (ertaina)
• Gas:
  • Konexio‑indarrik ez
  • Higidura handia

Fase‑trantsizioak

Baporazioa: Egoera likidotik egoera gaseosora.

• Lurrunketa
• Irakitea

Kondentsazioa: Egoera gaseosotik egoera likidora.

2. Banatze‑teknikak

Nahasteen osagaiak teknikaz fisikoen bidez banandu daitezke, nahastea homogeneoa edo heterogeneoa izanda.

Nahaste heterogeneoak

Adibidez: iragazketa eta dekantazioa.

Nahaste homogeneoa

Adibidez: destilazioa eta kristalizazioa.

Iragazketa

Iragazketa askeidura xehatuen osagaiak banatzeko erabiltzen da.

ADB: Harea eta ura.

Iragazki baten bidez, partikula solidoak likidoaren partikulatik bereizten dira, tamaina‑desberdintasuna aprobetxatuz.

1. Lehenik, nahastea hauspeakin‑ontzi batean jartzen da.
2. Tresnak horrela jartzen dira.
3. Nahastea poliki‑poliki isuri behar da, bairazko hagaxkatik paperesko iragazkirantz labandu dadin.

Partikula solidoak paperean geratuko dira eta likidoak zeharkatuko du; azpian jarri dugun hauspeakin‑ontzia beteko dugu.

Dekantazioa

Bi nahaste mota bereiz daitezke:

• Emultsioak
• Suspentsio lodiek

Bi fase banatzen dira: dentsitate‑desberdina aprobetxatuz.

Prozedura nahastearen arabera izaten da.

1. Emultsio baten fase likidoak banatzeko dekantazio‑inbutu bat erabiltzen da.
2. Fase likidoa eta ondoko fase solidoa banatzeko hauspeakin‑ontzia beherantz makurtzen da, likidoa isuri dadin.
3. Likido batean igerian dagoen fase solido bat banatzeko espatula erabiltzen da.

Destilazioa

Disoluzioen osagaiak banatzeko erabiltzen da.

Osagaiak banatzeko, bi osagaien irakite‑puntuen arteko aldea aprobetxatzen da.

1. Burnerra, tripodea eta sareta, matrasa, hodi‑hoztea, euskarri eta bestelakoak ondo muntatu behar dira; matrasa hauspeakin‑ontziarekin lotzen da.
2. Disoluzioa matrasa barruan jartzen da, eta han berotzen da, nahastea irakiten hasi arte.
3. Askatu den lurrunak lehenengo irakiten duen osagaia izango du; hodi hoztailuan kondentsatzean hauspeakin‑ontzian bilduko da.
4. Bi likidoen disoluzioa bada, irakiten puntu baxuena duen osagaia lehenengo bilduko da hauspeakin‑ontzian.

Matrasean dagoen nahastean, gero eta ugariagoa izango da irakite‑puntua altuena duen osagaia.

Likido batean disolbatutako solido baten disoluzioa bada, likidoa matrasean irakiten dagoen bitartean solidoa matrasean geratuko da eta ondoren hauspeakin‑ontzira bidali daiteke.

Kristalizazioa

Solido bat likido batean disolbatuta duten disoluzioen osagaiak banatzeko erabiltzen da.

Prozedura honetan, likidoaren volatilitate handiagoa aprobetxatzen da; bi osagaiak banatzen dira likidoa errazago pasatzen delako egoera gaseosarrera.

Bi era daude:

1. Disoluzioa kristalizadore batean jartzen da, likidoa poliki‑poliki lurrundu dadin: solidoa hondoan geratuko da, kristal txikien itxura hartuta.
2. Kristalizadorea lehorgailu batean sartzen da. Ontzi horretan dagoen substantziaren lurruna xurgatzen da, eta horrela kristalizazioa bizkortzen da.

3. Disoluzioak

Nahaste heterogeneoa: Materia heterogeneoa da; bere osagaiak ikusiz bereiz daitezke. Konposizioa eta ezaugarriak leku bakoitzean desberdinak izan daitezke. Konposizio aldakorra da.

Disoluzioak (nahaste homogeneoak): Materia homogeneoa da; ez dira bereizten zatirik begiradarekin. Konposizioa eta propietateak puntuan puntuan berdinak dira.

Substantzia purua: Materia homogeneoa da. Konposizio eta propietate berberak ditu puntu guztietan. Konposizioa beti bera da; proportzioak ez dira aldatzen.

Motak

Solutua: Disolbatzen den substantzia; kantitate txikienean dagoen osagaia.

Disolbatzailea: Solutua disolbatzen duen substantzia; kantitate gehieneko osagaia.

Disoluzio idealak: Disoluzioaren osagaien proportzioa nahi adinakoa izan daitekeen egoerak. Adibidez: uraren eta etanolaren disoluzioa.

Disolbagarritasuna: Disoluzio asean dagoen solutuaren kantitate maximoa; tenperaturaren menpe dago. Adibidez: esnea eta kola‑kakoa.

Disolbagarritasunean eragina duten faktoreak

• Tenperatura: Solidoek likidoetan duten disolbagarritasuna handiagoa izaten da tenperatura handitu ahala.
• Presioa: Gasek likidoetan duten disolbagarritasuna handitzen da presioa handitu ahala; bestalde, gasek likidoetan duten disolbagarritasuna txikitu egiten da tenperatura handitu ahala.

Disoluzio‑abiaduran eragina duten faktoreak

• Ukipen‑azalera: Ukipen‑azalera zenbat eta handiagoa izan, orduan eta azkarrago disolbatzen da solutua.
• Agitazioa: Disoluzioa zenbat eta gehiago irabiatu, orduan eta azkarrago disolbatzen da solutua.