Marx, Arendt eta Beauvoir: Gizartearen Analisi Filosofikoa

Materialismo Historikoa eta Marxen Teoria

4.1 - C. Materialismo historikoa

Materialismo historikoa izena Engelsek jarri zion Marxen pentsamenduari. Ideia honen arabera, gizakiak ez du mundua ideien bidez ulertzen lehenengo, baizik eta bizitzeko duen moduaren bidez. Hau da, nola lan egiten duen eta nola bizi den da garrantzitsuena.

Marxek zioen lan egiteko moduak gizakia baldintzatzen duela. Lan horren bidez, gizakiak behar duena sortzen du, eta prozesu horretan beste pertsonekin harremanetan jartzen da. Honek gizakia izaki soziala bihurtzen du eta, ondorioz, gizartea egitura sozial baten arabera antolatzen da.

Orokorrean, Marxek dio ez direla ideiak (pentsamenduak, balioak, erlijioa…) gizakia gidatzen dutenak, baizik eta bizimodu materiala, hau da, lana eta ekonomia. Ideiak gero sortzen dira, bizitzeko modu horren ondorioz.

Gizarte Kapitalistaren Analisia eta Kritika

Marxen ustez, historian zehar gizartea beti egon da talde ezberdinetan banatuta. Klase hauek bereizten dira ondasun materialak kontrolatzeko eta ideologia nagusitzeko duten gaitasunagatik. Hau da, batzuek baliabideak dituzte eta besteek ez.

Historiaren motorra klase-borroka da: ekoizpen-baliabideen jabeak (burgesia) eta bizirauteko euren lan-indarra saltzen dutenak (proletariotza).

Mundua aldatu egiten da ekonomian tentsioak sortzen direnean eta gizakiak borroka horretan hasten direnean. Marxek dio historia ez dutela ideiek aldatzen, gatazka material eta ekonomikoek baizik. Gizartearen oinarri ekonomikoa aldatzen denean aldatzen da historia.

Klase-borroka betiko kontua da: taldeak elkarren aurka aritzen dira boterea eta baliabideak kontrolatzeko edo horietatik askatzeko. Adibidez, Erroman patrizioak eta plebeioak zeuden, eta Erdi Aroan jaunak eta morroiak.

Gaur egungo gizarte burgesean ere borrokak jarraitzen du, eta bi talde nagusi daude:

• Burgesia: Ekoizpen-baliabideen jabeak dira (dirua, makinak, lantegiak) eta langileen lana eros dezakete.
• Proletariotza: Ez du jabetzarik. Bere lan-indarra besterik ez du, eta hori saldu behar du bizirik irauteko.

Borrokaren bidez, marxismoak agerian uzten ditu botere politikoaren jokoa eta langilearen alienazioa.

- A. Salgai kontzeptua

Marxek kapitalismoaren analisia ekoizpen kapitalistaren ezaugarri nagusienarekin hasten du: salgaien ekoizpena eta trukea. Salgaiak objektuen itxura duten arren, ez dira giza-behar bat asetzeko sortu, baizik eta merkatuan trukatzeko eta gainbalioa osatzeko.

Marxen arabera, salgaiak truke-balioaren arabera sortzen dira. Merkatuan salgaiak diruaren truke saltzen direnean, ez da balioa desagertzen, baizik eta balio erantsi bat sortzen da. Balio erantsi horri gainbalioa deitzen zaio. Gainbalioa da ekoizpen-prozesu kapitalistaren helburu nagusia.

- B. Gainbalioa

Kapitalismoan helburua ez da gauzak trukatzea bakarrik, irabazia edo gainbalioa sortzea baizik. Marxek bi eredu hauek bereizten ditu:

Ekoizpen-modu ez-kapitalistak logika hau jarraitzen du: m-d-m', m' ≠ m izanik. Horrek esan nahi du salgai bat (m) egiten dela, diru (d) truke saltzen dela, eta diru horrekin beste objektu bat (m') erosten dela. Hemen helburua behar bat asetzea da.

Ekoizpen-modu kapitalistak logika ezberdina du: d-m-d', d' > d izanik. Zikloa hasierako inbertsio batekin (d) hasten da. Diru horrekin ekoizpen-baliabideak erosten dira: makinak (kapital konstantea) eta langileen lana (kapital aldakorra). Salgai bat (m) ekoizten da, eta merkatuan salduko da hasieran jarritakoa baino diru gehiago irabazteko (d').

d eta d'-ren arteko aldea irabazia edo gainbalioa da. Kapitalistaren helburua ziklo hau etengabe errepikatzea da, gero eta diru gehiago pilatzeko.

Zer ikasi behar duzu ondo? (Gakoak)

• Eredu zaharra (m-d-m'): Salgai → Diru → Salgai. Helburua: Beharrak asetzea.
• Eredu kapitalista (d-m-d'): Dirua → Salgai → Diru gehiago. Helburua: Gainbalioa (irabazia).
• Gainbalioa: Hasierako diruaren (d) eta amaierako diruaren (d') arteko diferentzia da.
• Kapital konstantea: Makinak, tresnak, eraikinak.
• Kapital aldakorra: Langilearen lan-indarra (hau da irabazia sortzen duena).

– C. Lan-indarra

Enpresariak irabaziak (gainbalioa) lortzen ditu langileari bere lanak sortzen duen balio osoa ez diolako ordaintzen. Beraz, enpresariak zenbat eta diru gehiago irabazi, orduan eta handiagoa da langileari "kentzen" dion zatia (esplotazioa).

Adibidea: Zuk 100 € balio duen aulki bat egiten duzu ordubetean. Nagusiak 10 € ordaintzen dizkizu. Gainontzeko 90 €-ak nagusiarentzat dira. Nagusiak aulkia garestiago saltzen badu baina zuri soldata bera ordaintzen badizu, gehiago esplotatzen ari zaitu.

- E. Jatorrizko metaketa

Marxek azaltzen du nola bihurtu ziren batzuk "nagusi" (burgesia) eta besteak "langile" (proletariotza). Hau ez da egoera naturala, indarkeria bidez sortutako prozesu historiko bat baizik.

1. Desberdintasunaren jatorria: Ekonomialari klasikoek zioten batzuk aberatsak zirela aurreztu zutelako, baina Marxek dio hori gezurra dela. Desberdintasuna jatorrizko metaketa izeneko prozesu artifizial batean hasi zen: jabetzak (lurrak) indarrez kendu zizkieten milaka pertsonari.
2. Proletarizazioa eta hesitzeak (Enclosures): Ingalaterran herri-lurrak hesitu zituzten. Nekazariak bota zituzten ardiak jartzeko. Ondorioz, nekazariek bizirauteko baliabiderik gabe geratu ziren.
3. Lan-indarra saltzea: Lurrik gabe, nekazariei gauza bakarra geratu zitzaien: bere gorputza (lan-indarra). Horrela, hiriko langile industrial (proletario) bihurtu ziren.
4. Soluzioa: Komunismoa: Lurren pribatizazioa denez esplotazioaren giltzarria, Marxek komunismoa proposatzen du jabetza pribatu kapitalista ezabatzeko.

Alienazioa eta Gizartearen Egitura

- A. Alienazio kontzeptua

Marxentzat, alienazioa gizakia bere funtsetik eta bere buruarekiko arrotz bihurtzea da. Sistema kapitalistan, lana ez da norbera garatzeko bidea, gizatasuna kentzen dion karga bat baizik.

Alienazio EKONOMIKOA eragiten duten 4 alderdi:

1. Produktuarekiko: Langileak sortzen duena ez da berea. Ekoizten duen objektua bere aurka doan "indar arrotz" bihurtzen da. Adibidea: Etxeak eraiki eta kalean bizi den langilea.
2. Jarduerarekiko: Lana ez da borondatezkoa, "tortura" baizik. Langilea lanean animalia bezala sentitzen da. Adibidea: Munta-kate batean robot bat bezala aritzea.
3. Naturarekiko: Jabetza pribatuak natura gizakiagandik bereizi du. Adibidea: Hesitutako soroak; langileak ezin du naturaz gozatu jabe bati baimena eskatu gabe.
4. Besteekiko: Kapitalismoak lehia sortzen du langileen artean. Lankidea etsaia bihurtzen da. Adibidea: Bonu bat lortzeko lankideen arteko norgehiagoka zikina.

Iraultza eta Gizarte Komunista

1. Iraultza: Langileek klase-kontzientzia hartu behar dute. Borroka kolektiboa eta nazioartekoa izan behar da ("Munduko proletarioak, elkartu zaitezte!"). Helburua ekoizpen-bitartekoak kolektibizatzea da.
2. Proletarioen diktadura: Behin-behineko fasea. Jabetza pribatua ezabatu eta langileek botere politikoa hartzen dute. Ondasunak beharren arabera banatzen dira.
3. Gizarte komunista: Klaseen amaiera eta Estatuaren desagerpena. Lana giza beharrak asetzeko modu bat bihurtzen da. Eskuzko lana eta intelektuala berdin baloratzen dira. Erabakiak batzar bidez hartzen dira herri edo lurralde mailan.

- B. Giza alienazioaren beste modu batzuk: gainegitura

Gizarte kapitalistak alienazio ekonomikoaz gain, gainegitura bat sortzen du (ideiak, balioak, erakundeak). Honek langileengan kontzientzia faltsua eraikitzen du.

Hannah Arendt: Gaitza eta Vita Activa

- A. Gaitz erradikala eta gaizkiaren hutsalkeria

1. Gaitz Erradikala: Totalitarismoaren jatorriak (1951) lanean garatua. Helburua gizakia dehumanizatzea da, eskubideak eta nortasuna kenduz (zenbaki huts bihurtuz). Adibidea: Kontzentrazio-esparruak.
2. Gaitzaren Hutsalkeria: Adolf Eichmannen epaiketaren ondoren sortutako teoria. Gaizkiaren jatorria ez da maltzurkeria, pentsatzeko gaitasun eza baizik. Adibidea: Funtzionario bat aginduak betetzen, biktimen sufrimenduan erreparatu gabe.

- B. Judizioa

Judizioa ongia eta gaizkia bereizteko dugun ahalmen politiko nagusia da. Barne-elkarrizketa beharrezkoa da totalitarismoaren ankerkeriak ekiditeko. Erregimen diktatorialetan, judizioak desobeditzeko gaitasuna ematen du. Egiten dugunaren erantzule gara beti.

- B. Vita activa, giza izaera eta mundua

Mundua gizakien artean dagoen espazioa da. Vita activa (bizitza aktiboa) hiru jardueratan banatzen da:

• Beharra (Labor): Bizitza mantentzeko jarduera naturala (janaria lortzea).
• Lana (Work): Objektu iraunkorrak eta mundu materiala sortzea (etxeak, tresnak).
• Ekintza (Action): Politikarekin eta askatasunarekin lotua. Pertsonak elkarrekin jarduten dutenean sortzen da.

Arendtek demokrazia parte-hartzailea defendatzen du. Politika askatasunerako espazioa da, eta aniztasuna (iritzi desberdinak) beharrezkoa da.

- C. Totalitarismoa eta masa-gizartea

Mundua zaintzen ez denean, masak agertzen dira: jende asko isolatuta eta bakartuta. Mundua galtzen denean, errazagoa da totalitarismoa agertzea. Hala ere, gizakiok berriro hasteko gaitasuna dugu (nataltasuna), hasiera berriak egiteko aukera beti baitago.

Feminismoaren garapena: Beauvoir eta Butler

1. "Ez da emakume jaiotzen, bilakatu egiten da": Simone de Beauvoir-ek dio emakume izatea gizartean eraikitzen den zerbait dela, ez ezaugarri biologiko hutsa.
2. Alteritate kontzeptua: Emakumea historian "bestea" (alteritatea) bezala definitu da, gizonarekiko menpekotasunean eta konnotazio negatiboekin.
3. Identitatea: Emakumeek beren identitatea askatasunez sortu behar dute, kanpotik ezarritako rol eta aurreiritzi biologikoetatik aldenduz.