Literaturaren Teoria eta Kritika: Aristoteletik Estrukturalismora

Aristoteles: Literaturaren Teoriaren Oinarriak

Literaturaren teoria eta kritika konbinatzen ditu. Tragediaren egituraren deskribapena eta metahizkuntza sortzea dira haren helburuak. Ohar orokorrak:

• Mimesia: Funtsezkoa da; natura imitatu egiten du. Egia unibertsal baten kopia zehatza da, jakintza lortzeko balio duena. Modu positiboan hitz egiten du honetaz.
• Egiantza: Oinarrizko printzipioa da, logika kausalaren legeetara egokitzea. Ezagutza posiblea da egiantzari esker. Ezinezko egiantza sinesgarria: fikzioa, historia (erreala) vs. poesia (mimesia).
• Generoen teoria: Baliabideak (erritmoa, harmonia, hizkuntza), xedea (giza ekintzak, dekoroa) eta moduak (diegetikoa edo dramatikoa).
• Tragediaren printzipioak: Katarsia da helburua. Elementuak: fabula, mimesia, mitoa, egiantza eta tentsio tragikoa. Baliabideak: peripezia, anagnorisia eta pathos-a. Mota sinpleak edo konplexuak izan daitezke.
• Zatiak: Hitzaurrea, parodoa, koruaren partea, exodoa eta estaismoa.
• Tragedia eta epopeia: Aldea forma dramatikoan, luzeran eta ekintzan dago. Antzekotasuna fabularen garrantzian datza.

Lope de Vega: Komedia Egiteko Arte Berria

Aginduzkoa dena haustea proposatzen du. Ezaugarri nagusiak:

• Pertsonen duintasuna (errege-komedia).
• Tragikoa eta komedia nahastea.
• Hiru unitateen araua ez errespetatzea.
• Idazketa dramatikoko mugatzailea eta herri xumearen gustua lehenestea.
• Betebeharrak: egiantza eta dekoroa.
• Helburu didaktikoa: agindu klasikoak konbinatu eta publikoari gustatzea. Ezaugarri barrokoa: ikuslearen gustua kontuan hartzen du.

Nicolas Boileau eta Klasizismoa

Aristoteles eta Horazioren arauak jarraitzen ditu. Ideia klasizistak modu atsegin eta ulergarrian azaltzea du helburu. Arrakasta laburtasunean, sintesian eta zabaltzeko erraztasunean datza.

• Arauak: Poesiaren jatorria eta talentu naturala arrazoimenaren diziplinaz gidatu behar dira.
• Intelektualismoa: Artea teknika da; arauak errespetatu behar dira, eta genero bakoitzak edukiari eta estiloari buruzko arau espezifikoak ditu.
• Hiru unitateak: Funtsezkoak dira arrakastarako.
• Azalpenaren argitasuna: Arrazoiaren aginduak forma argi eta orekatuan eman behar dira, iluntasun poetikoa eta didaktismoa eragotziz.
• Mimesia: Bi mota daude: natura eta autore klasikoak. Errenazimentuko imitatio kontzeptua erabiltzen du, decorum-arekin erlazionatuta.
• Dekoroa: Obrako elementuen arteko oreka (barne eta kanpo dekoroa).
• Egiantza: Dekoroarekin zerikusia du eta hiru unitateak errespetatzea dakar.

Schlegel: Erromantizismoa eta Genero Mugak

Erromantizismoaren ideiak islatzen ditu, genero-mugak gaindituz:

• Ikuspegi historikoa: Garai bakoitzaren berezitasuna bilatu eta ulertzeko ahalegina.
• Elkarrizketa platonikoa: Ideiak solaskideen bidez azaltzea. Elkarrizketa arte-forma gisa ulertzen du (kritika edo teoria artelantzat).
• Garai historikoak: Jakintza modu bezala ulertu, hierarkiarik gabe; bakoitza bere testuinguruaren araberakoa da.
• Mitologia: Mito pagano eta klasikoak berregitea, mito modernoen sormena bultzatuz. Antzinate klasikoan poesia eta mitologia ezin dira banatu. Mitologia berria ni-etik sortzen da.
• Ironia: Arabeskoa, forma estetiko irekia. Paradoxa gisa ulertzen da, artearekiko distantziari eusteko modua.
• Poesia erromantikoa eta modernoa: Sentimentalismoa, fantastikoa eta kontzientzia historikoa. Generoen mugak desegiten dira.
• Goetheren irudia: Obraren barne-bilakaeraren azterketa. Tradizio klasikoa eta modernitatearen espiritua bateratzea.

Erdi Aroko Poetika eta Dante

Ezaugarri nagusiak: kristautasuna, eskritura santuak, testu-ezegonkortasuna eta genero klasikoen krisia. Eduki erlijioso eta filosofikoen balorazioa (docere).

• Tradizio neoplatonikoa: Kristau-dotrina eta filosofia grekoaren uztartzea.
• Alegorismoa: Eskritura santuak interpretatzeko metodoa. Eskolastikak dogma arrazoira hurbiltzen du. Lau zentzuen teoria: literala, alegorikoa, morala eta anagogikoa.
• Dante Alighieri: Jainkotiar Komedia (infernua, purgatorioa eta paradisua). Bi zentzu: literala eta alegorikoa.
• De Vulgari Eloquentia: Hizkuntza arrunta eta duintasuna aldarrikatzen ditu. Herri-hizkuntza duintzea eta Italiaren hizkuntza-batasuna bilatzea.
• Petrarca: Poesiaren jatorri jainkotiarra defendatu zuen. Eglogo generoa erabili zuen gai autobiografiko eta artzaintzakoetarako.

Humanismoa eta Ziklo Klasizista

Aristoteles, Horazio eta Kintilianoren influentzia handia. Errenazimentuan, Italiaren garrantzia nabarmentzen da: hezkuntza liberala, antropozentrismoa eta kultura grekolatindarraren berpizkundea.

• Pentsamolde preskriptiboa: Aristoteles eta Horazioren fusioa, hiru unitateen araua. Imitatio auctoris: imitazioa erudizioari lotuta dago.
• Poetika Barrokoa: Askatasun-parentesia, sormena eta asmamena gurtzea. Arauekiko askatasun sortzailea eta topikoak birsortzea. Publikoaren gustuaren garrantzia.

Frankfurt-eko Eskola: Walter Benjamin

Diziplina-arteko pentsalaria, metodo fragmentarioa erabiltzen duena. Historiaren zentzua produkzio txikien analisi bidez ulertu nahi du.

• Erreprodukzio teknikoa: Arteak gizartean duen posizioan teknologiak dituen aldaketak aztertzen ditu. Erreprodukzioak obraren historia eta aura galtzea dakar.
• Aura: Obraren benetakotasuna, esentzia eta historia. Erreproduzigarritasun modernoak auraren gainbehera eta masen kultura dakar.
• Pasabideen liburua: Metropolia eta errealitate historiko berria ulertzeko ahalegina. Hiriko gizakiaren portaera eta bizitza kosmopolitaren legeak.

Roland Barthes eta Narratologia

Literatur kritikaren talde berritzailea. Unibertsitateko metodo tradizionalak kritikatu zituen. Oinarriak: zentzumen-aniztasuna eta obra egitura ireki gisa ulertzea.

• Ekarpenak: Autorearen heriotza, testuaren esanahi ugariak eta literatura sistema funtzional gisa.
• Kontakizunaren egitura: Hiru zentzu-maila bereizten ditu: Funtzioak (kardinalak eta katalisiak), Ekintzak (pertsonaiaren nozioa eta aktanteak) eta Narrazioa (komunikazio narratiboa).

Posformalismoa: Mikhail Bajtin

Poetika soziologikoa: zeinu oro ideologikoa da. Freud-en, hizkuntzalaritza estrukturalaren eta formalismoaren aurka agertu zen.

• Kontzeptu gakoak: Polifonia eta dialogismoa (ahots desberdinak sartzea).
• Karnabalizazioa: Antolaketa hierarkikoa iraultzeko eta urratzeko aukera.
• Parodia eta Ironia: Besteren hitzak norberaren ideiak adierazteko erabiltzea (estilizazioa).
• Kronotopoak: Literatura-lanetan denboraren eta espazioaren banaezintasuna (bidea, gaztelua, harrera-aretoa).

H.R. Jauss: Harreraren Estetika

Irakurle historikoaren garrantzia azpimarratzen du. Zazpi tesi proposatu zituen objektibismo historikoa baztertzeko.

• Itxaropenen horizontea: Irakurketan dauden aurreiritzi eta ezagutzen batura.
• Distantzia estetikoa: Itxaropen-horizontearen eta obra berriaren formaren arteko aldea. Obraren originaltasun-maila neurtzen du.

Edward Said eta Orientalismoa

Palestinako kritikoa. Foucault eta Gramsciren eragina du. Orientalismoa aztertzen du: Mendebaldeak Ekialdeari buruz sortu duen ikuspegi desitxuratu eta exotizatua, botere-harremanetan oinarritua.

Formalismo Errusiarra eta Viktor Shklovski

Ikerketaren helburua hizkuntza literarioa eta osagai formalak dira. Forma entitate dinamiko gisa ulertzen dute.

• Desautomatizazioa: Ohiko pertzepzioa haustea asmo estetikoz. Lanak gogoeta eta denbora gehiago eskatzen du.
• Dominantearen teoria: Elementu hierarkizatuak garai literario bakoitzean.
• Narrazio-prosaren teoria: Fabula (gertakizunak) eta Bilbea edo Sjuzet (lanketa artistikoa) bereizten dituzte.

Estrukturalismo Frantsesa

Saussure eta Chomskyren hizkuntzalaritzan oinarritua. Helburua literatura zientifikoki aztertzea da, kode eta arau orokorrak aurkituz.

• Hizkuntza vs. Hizketa: Sistema sinkronikoa aztertzen dute.
• Jarrera antihumanista: Ez dute subjektua hartzen esanahiaren iturritzat. Egilea eta lana bereizten dituzte.
• Birmoldaketa: Unitateak mihiztatzeko arauak eta sistema literarioaren lege orokorrak bilatzen dituzte.