A Literatura Latina: Evolución da Lírica e o Teatro na Roma Clásica

A Poesía Lírica en Roma

Fronte á poesía épica, que narra fazañas en terceira persoa, a lírica ten un carácter subxectivo e describe os sentimentos do poeta en primeira persoa: o poeta invoca á persoa amada ou aconsella a un compañeiro de banquete ou aos concidadáns, ou ben ataca e maldice a alguén.

A poesía lírica latina surdiu en Roma no século II a.C. a partir de modelos gregos. A finais deste século aparecen os que poden ser considerados os primeiros poetas líricos: o círculo de Quinto Lutacio Cátulo (150-87 a.C.). Apenas quedan fragmentos da súa poesía, que era de tema erótico e tiña unha gran variedade de metros.

Os Neoteroi e Gaio Valerio Catulo

No século I a.C. florece en Roma un grupo de poetas coñecido como neoteroi, chamados así ironicamente por Cicerón. Inspíranse nos poetas alexandrinos, escriben poemas breves e moi coidados, e tratan temas variados entre os que destaca o amor. O seu máximo representante sería Gaio Valerio Catulo.

Os destinatarios da poesía lírica son un público culto e esixente que aprecia os temas de interese do poeta, que xa non está condicionado por entreter, educar ou cantar as glorias da patria tradicionais da literatura romana.

A Lírica no Imperio: O Papel de Mecenas

Co paso da República ao Imperio, os poetas volven asumir o papel de educadores. Aínda que pertencían a clases altas e non precisaban axuda económica, os poetas póñense ao servizo dun home poderoso que actuaba como protector. Mecenas (70-8 a.C.) foi o patrón que mediaba entre poetas e Augusto. Foi tamén un importante impulsor das artes, protector de novos talentos da poesía e amigo de destacados autores como Virxilio e Horacio.

Subxéneros líricos segundo o tipo de verso:

• Égloga: composición de tema pastoril e paisaxes idílicas.
• Elexía: temática variada (lamento, vida, morte e amor).
• Epigrama: breve e de temática satírica.
• Oda: aplícase a todo poema cantado de temática variada (relixiosa, heroica, filosófica ou amorosa).

Grandes Poetas Líricos

Gaio Valerio Catulo

Nace en Verona no seo dunha familia economicamente próspera. Vive un período axitado para Roma que vai da ditadura de Sila ao inicio da campaña de César en Britania. Instalouse en Roma pouco despois de cumprir os vinte anos e dedicouse por completo á poesía; ilustra nos seus carmina as etapas do seu sentimento amoroso. Conservamos 116 poemas de Catulo de gran variedade temática e extensión:

• Poemas de tema mitolóxico: son os máis extensos e de inspiración alexandrina, como o Epitalamio de Tetis e Peleo, no que narra o mito de Teseo resaltando o abandono de Ariadna, ou A Cabeleira de Berenice, poema traducido de Calímaco.
• Poemas líricos: carmina que describen o seu amor-odio por Lesbia e epigramas satíricos dirixidos aos seus inimigos.

Quinto Horacio Flaco (65 a.C. - 8 a.C.)

Naceu en Venusia, fillo dun liberto. Recibiu unha educación esmerada en Roma e en Atenas, entusiasmándose coa filosofía epicúrea. Loitou contra as tropas de Augusto na batalla de Filipos. Tras a derrota, regresou a Roma e acadou o favor de Mecenas grazas á influencia de Virxilio. Co apoio de Mecenas e Augusto, puido dedicarse por completo á actividade literaria, lonxe de cargos públicos, correspondendo este apoio facendo propaganda da política imperial nos seus poemas.

O Teatro en Roma

O teatro non tivo en Roma o mesmo significado que en Grecia. Para os romanos, as representacións eran ludi (xogos). As primeiras eran representacións sen texto, de orixe etrusca e osca, cun importante elemento de improvisación.

A partir do ano 240 a.C., as representacións teatrais institucionalizáronse. Roma entra en contacto coa cultura grega ao conquistar a Magna Grecia e adapta as súas obras. No ano 55 a.C., Pompeio inaugurou o primeiro teatro estable en Roma.

Arquitectura e Produción Teatral

A diferenza dos gregos, que aproveitaban as ladeiras, os romanos levantaron edificios independentes mediante arcos e bóvedas. A zona da orquestra reduciuse ao eliminarse o papel do coro. O escenario dispoñía dun decorado fixo (scaena).

Os actores (histriones) eran sempre homes e agrupábanse en compañías dirixidas por un dominus gregis. Usaban máscaras para caracterizarse e proxectar a voz. Na traxedia empregaban o coturno (calzado de sola grosa). As representacións eran gratuítas, subvencionadas polos maxistrados (edís) para gañar o favor popular.

Xéneros Dramáticos (Fabulae)

Chamábase fabula a calquera obra dramática en verso. A distinción baseábase na orixe do asunto e na caracterización:

1. Fabula Palliata: comedia con personaxes e ambientación grega.
2. Fabula Togata: comedia de tema romano.
3. Fabula Cothurnata: traxedia de tema grego.
4. Fabula Praetexta: traxedia de tema romano.

A Comedia Romana e Plauto

En Roma, o xénero tráxico non arraigou tanto como o cómico. A fabula palliata baséase na Comedia Nova ateniense (Menandro), unha comedia de costumes sobre a vida cotiá. As partes da comedia incluían as didascalias (datos da estrea), o argumento, o prólogo, o diverbia (diálogos) e a cantica (partes cantadas).

Tito Maccio Plauto

Gozou de gran popularidade. Traballou no teatro e no comercio antes de escribir comedias para sobrevivir. Atribúenselle máis de cen obras, das que conservamos 21 auténticas. Foi o primeiro autor dedicado exclusivamente a un xénero. Plauto adaptou os orixinais gregos ao gusto romano, mesturando ás veces fragmentos de distintas obras (contaminatio).

Personaxes Tipo na Obra de Plauto:

• Adulescens: o mozo namorado.
• Senex: o vello avaro ou verde, frecuentemente burlado.
• Virgo: a moza pobre namorada.
• Miles Gloriosus: o soldado fanfarrón.
• Servus Currens: o escravo listo e audaz, motor da acción.
• Parasitus: o personaxe que vive a custa dos demais.

Plauto dota os seus personaxes de nomes "parlantes" que indican a súa ocupación. A súa linguaxe baséase na esaxeración, o equívoco e a burla, adaptándose a todo tipo de situacións e utilizando metros variados.