Literatura galega (fin do século XIX–posguerra): xeracións, vangardas e exilio

Contexto histórico e cultural (finales do XIX e principios do XX)

Ao longo da última década do século XIX e comezos do século XX, a vida cultural galega consolidou todo o acadado no Rexurdimento a través da creación de distintas empresas sociais e culturais (Real Academia Galega, Irmandades da Fala, revista e grupo Nós, Sociedade de Estudos Galegos, etc.). Non obstante, o cambio de século supuxo para a literatura galega un período de certa decadencia. Os autores da xeración “Entre dous séculos”, anteriores ás Irmandades, caeron nun costumismo e ruralismo decimonónico do que non se conseguiron desprender.

Reaccións e posicións dos literatos

Hai que agardar á aparición das Irmandades da Fala e da Xeración Nós para detectar un novo pulo significativo na calidade literaria galega. Nesta época a actitude dos nosos literatos foi variada:

• Rexeitamento aos cambios. Algúns autores consideraban que a cultura galega debía permanecer fiel á tradición decimonónica rexionalista: costumismo temático expresado nun galego popular que xulgaban “enxebre” e auténtico (por exemplo, Antón Noriega Varela).
• Síntese entre tradición e modernidade. Outros autores, sen renunciar ao cultivo dos valores identitarios, entendían que era necesario expresalos nunha linguaxe renovada. Este grupo foi o máis numeroso e con maior proxección (por exemplo, Ramón Cabanillas e Antón Villar Ponte).
• Os “Novos”. Autores relacionados coas vangardas estéticas (Luís Amado Carballo, Manuel Antonio, Álvaro Cunqueiro).

Correntes temáticas e estilo

Como trazos caracterizadores temáticos, pódese dicir que estes autores son continuístas da poesía do século XIX, tanto no estilo como nos temas. As principais correntes son, sobre todo, a costumista (costumes populares, ruralismo, fábulas e cantigas populares) e a paisaxística (descrición minuciosa da natureza como locus amoenus), así como a intimista (amores, desamores) e a social‑realista.

En canto ao estilo, algúns destes poetas combinarán os recursos propios do XIX cos movementos europeos ou co modernismo español; na métrica e nas estrofas téndese ás formas clásicas e populares.

Autores salientables

Entre os autores máis destacados desta época sobresaen Antón Noriega Varela e Ramón Cabanillas, que representarán o cambio cara á nova literatura.

Antón Noriega Varela

Antón Noriega Varela, o “poeta da montaña” e expoñente da literatura intersecular, achega á lírica galega a obra Montañesas, que posteriormente perfeccionará e reeditará co título de Do ermo. Na súa produción pódense distinguir dúas liñas:

• Poesía costumista: retrata a vida campesiña, as festas e costumes populares seguindo as liñas poéticas do XIX.
• Poesía lírica: influenciada polo saudosismo portugués, presenta un lirismo sinxelo e puro e, seguindo unha tendencia franciscana, canta á montaña luguesa e ás realidades pequenas e insignificantes que se fusionan co “eu” lírico.

Ramón Cabanillas

Ramón Cabanillas, o “poeta da raza” e poeta das Irmandades, é herdáreo dos grandes poetas do Rexurdimento. Participou en movementos político‑sociais e culturais como o agrarismo, as Irmandades da Fala e a fundación da revista Nós. Na súa obra poética atopamos o alento social de Curros, a liña intimista de Rosalía e o ton épico de Pondal.

Algúns críticos distinguen catro fases na evolución literaria de Cabanillas:

• Etapa de formación (agrarista) (1910–1915): caracterizada pola procura dunha temática propia e a experimentación de moldes formais en obras como No desterro e Vento mareiro, onde combina poemas sociais con poemas costumistas e íntimos.
• Etapa decisiva (galeguista) (1915–1920): predomina a temática cívica e a concienciación nacionalista do pobo. Destaca Da terra asoballada, con poesía de protesta social dende unha ideoloxía nacionalista ata poemas de gran lirismo intimista.
• Etapa mítico‑saudosista (1920–1931): movido polo sentimento da saudade, reconstrúe o pasado na procura da “esencia” galega. Hai que citar Na noite estrelecida, onde vincula o mito do rei Artur e do Grial con Galicia, composta por tres longos poemas a modo de sagas.
• Etapa da segunda madurez (intimista) (1939–1959): caracterizada polo afastamento do compromiso ideolóxico, o intimismo autorreflexivo, o pesimismo existencial e o predominio do “eu” nostálxico, con obras como Da miña zanfona e Samos.

Ao longo da súa obra salientan cinco eixes temáticos esenciais:

• Denuncia social e significación cívica: composicións que reflicten a retórica inflamada do agrarismo, con ataques ao caciquismo e chamamentos á loita redentora.
• Lirismo sentimental e intimista: composicións que toman como precedentes a literatura clásica grecolatina, o folclore galego e o saudosismo portugués.
• Costumismo: estampas e ambientes tradicionais que o emparentan coa lírica da paisaxe.

A chegada das vangardas

As vangardas, desenvolvidas nas primeiras décadas do século XX, convertéronse en correntes poéticas unidas pola crenza na renovación artística e literaria e polo desexo de ruptura coas convencións estéticas vixentes. A través dos consellos dos membros do grupo Nós chegaron a Galicia as novidades estéticas vangardistas (os chamados “‑ismos”) que se desenvolvían en Europa nesa altura.

Os vangardistas galegos son mozos nacidos arredor do ano 1900, tamén coñecidos como a Xeración do 25. Supoñen unha ruptura crítica coa poesía anterior —coa tradición do sentimentalismo, folclorismo e paisaxismo do XIX— e por primeira vez hai unha integración clara na poesía europea.

Elementos decisivos da vangarda galega

No desenvolvemento da vangarda galega concorren varios elementos fundamentais: a difusión que certos membros do Grupo Nós fan das novas tendencias nas publicacións da época; a aparición de revistas literarias (Alfar, Ronsel, etc.) que espallaron textos vangardistas; a publicación do manifesto Máis alá! por Manuel Antonio e Álvaro Cebreiro, onde explican a súa concepción da literatura e critican o estatismo decimonónico; e a confluencia das vangardas coa conciencia nacionalista. Todo isto creou un ambiente favorable á renovación vangardista.

Liñas e movementos dentro da vangarda

A vangarda en Galicia manifestouse en distintas direccións:

• Neotrobadorismo, hilozoísmo e neovirxilianismo: aínda que houbo renovación, non se rompeu totalmente coa tradición. O neotrobadorismo tenta conciliar temas e técnicas dos cancioneiros medievais con procedementos vangardistas; o hilozoísmo e o neovirxilianismo continúan coa tradición clásica latina e coa lírica paisaxística sinxela.
• As vertentes máis rupturistas: o surrealismo e o creacionismo, que propuxeron unha ruptura máis radical coa tradición poética galega.

O neotrobadorismo estivo representado por figuras como Fermín Bouza Brey (Nao senlleira) e Álvaro Cunqueiro (Cantiga nova que se chama Riveira). O hilozoísmo e o neovirxilianismo contaron con autores como Luís Amado Carballo (Proel, O galo) e Xosé María Díaz Castro (Nimbos).

O surrealismo, orientado á liberación e á expresión do subconsciente, destaca en autores como Álvaro Cunqueiro con Poemas do si e non. O creacionismo, que prescinde de elementos reais para crear un mundo independente de referencia externa, aparece en traços nas obras de Manuel Antonio, principal representante da vangarda poética galega, coa súa obra De catro a catro, dezanove composicións estruturadas como unha viaxe marítima cunha concepción pesimista da vida que, a través de imaxes creacionistas e outros trazos vangardistas, representa unha vivencia persoal marcada pola saudade.

A orixinalidade de Manuel Antonio abóndase tanto no aspecto temático como na proposta lingüística: regístrase nos seus versos unha inusitada combinación de elementos do léxico náutico internacional, con incorporación de anglicismos xunto a termos do galego mariñeiro.

Guerra Civil, exilio e posguerra

A Guerra Civil española marcou un antes e un despois na historia de Galicia. O bando gañador amosou pronto o seu desafecto cara ás linguas e culturas periféricas. En canto á literatura galega, na primeira posguerra esta viu obrigada a gardar silencio. Moitas empresas culturais e numerosos escritores buscaron refuxio no exilio americano, onde unha parte importante da nosa literatura continuou publicándose.

A creación en 1950 da Editorial Galaxia supuxo un fito histórico na recuperación da cultura galega desde o propio país. A década dos 60 e os primeiros 70 foron anos axitados no eido político e social: a poesía galega comeza marcada polo predominio da liña social e de denuncia, que alcanzará un considerable éxito até a década seguinte. Dende os comezos dos 70 foron percibíndose indicios de mudanza no ton e nas formas poéticas coa chegada da Xeración das Festas Minervais. A fins dos 70 xorden colectivos poéticos renovadores, recuperadores do espírito das vangardas históricas.

Grupos xeracionais da posguerra

En Galicia, a diminución da produción editorial entre 1936 e 1950 provocou a irrupción case simultánea de tres grupos xeracionais no panorama da poesía de posguerra:

• Poetas da Xeración do 36: naceron entre 1910 e 1920. Formáronse no marco da II República, baixo a influencia da Xeración Nós e dos vangardistas; desenvolveron a súa actividade poética limitada pola posterior consolidación da ditadura. Moitos deles xa publicaran antes da guerra, pero a súa obra alcanza maior orixinalidade cara aos anos 50 e 60. Neste grupo resaltan autores que recollen o legado do neotrobadorismo, recuperando as formas da lírica galego‑portuguesa medieval (Álvaro Cunqueiro, Dona do corpo delgado; Xosé María Álvarez Blázquez, Cancioneiro de Monfero), outros que procuran o clasicismo en poemas de autores latinos (Aquilino Iglesia Alvariño, Cómaros verdes) e o intimismo de María Mariño (Palabra no tempo). Nesta época tamén se fortalece o movemento social‑realista, con poetas de loita contra a guerra e as inxustizas, como Celso Emilio Ferreiro (O soño sulagado, Longa noite de pedra).
• Poetas da Promoción de Enlace: naceron entre 1920 e 1930. Non é un grupo homoxéneo; únense autores que viviron a Guerra Civil como adultos con outros que non tiveron experiencia directa do conflito. Algúns tiveron que comezar publicando en castelán e recibiron influencia dos poetas do grupo do 27. Estes autores posúen un forte trazo individualista, mesturan a poesía social coa existencial e desenvolven un intimismo tinguido de pesimismo vital (Luz Pozo Garza, O paxaro na boca; Antón Tovar, A nada destemida).
• Xeración das Festas Minervais: composta por autores nados na década dos 30 que comezan o seu labor literario nos anos 50. Son a primeira xeración propiamente da posguerra, cun carácter rupturista. Unidos por proxectos e inquietudes comúns (Festas Minervais, o xornal La Noche), poden distinguirse un grupo compostelán e outro máis rupturista e culturalmente comprometido, o grupo Brais Pinto. Os primeiros pasos poéticos destes autores son existencialistas (a chamada “Escola da Tebra”) e despois centran a súa actividade na reivindicación de Galicia mediante proxectos culturais con influencias internacionais. Salientan Manuel María (Terra Chá), a poesía paisaxística de Uxío Novoneyra (Os eidos), Bernardino Graña (Poema do home que quixo vivir) e Xosé Luís Méndez Ferrín, que combina poesía revolucionaria e lirismo intimista.

O exilio e a diáspora cultural

O verán de 1936 supuxo unha creba histórica e cultural en Galicia: pasouse da aprobación maioritaria do Estatuto de Autonomía pola poboación galega á sublevación dos militares, iniciándose a chamada “longa noite de pedra”. O galeguismo sobreviveu na clandestinidade até 1950. A mediados dos anos sesenta volve agromar un galeguismo nacionalista que incorpora o marxismo á súa ideoloxía.

A literatura galega quedou amordazada até que a fronte cultural de Galaxia iniciou, en 1950, a recuperación das letras galegas. No exilio continuouse o labor político e cultural a prol de Galicia e da súa identidade. Debido á diáspora forzada por mor da represión, o centro da actividade literaria trasladouse a México e Bos Aires, onde os exiliados contactaron con emigrantes chegados antes da sublevación e impulsaron revistas, libros e reimpresións para manter a continuidade dunha cultura ameazada.

En xeral, a literatura do exilio estará marcada pola guerra, pola nostalxia da terra abandonada e pola reivindicación social. A poesía do exilio amosa a pegada da Guerra Civil: a nostalgia pola terra únese á chamada cívica para recuperar os dereitos humanos e á denuncia da inxustiza social.

Autores e obras do exilio

Cómpre destacar a produción de Xesús M. Lorenzo Varela con obras como Catro poemas pra catro gravados (celebración en ton épico de figuras históricas como María a Balteira, María Pita, o xefe irmandiño Roi Xordo e o bispo Adaúlfo) e Lonxe (exaltación de heroes da guerrilla antifranquista, ausencia da terra). Tamén é salientable Luís Seoane, cuxas obras recollen a emigración e a xente que a sofre, como Fardel de exiliado ou Na brétema, Sant‑Iago, con proxección da Galicia medieval sobre a Galicia contemporánea.

Na narrativa do exilio abordanse tamén temas relacionados coa Guerra Civil: Non agardei por ninguén (Ramón de Valenzuela) ou as pezas de Antón Alonso Ríos (O señor Afranio; Como me rispei das gadoupas da morte, memorias dun fuxido) e novelas como Nidia, que trata cuestións filosóficas, teolóxicas e relixiosas a través do personaxe de Nidia. Tamén figuran neste ámbito as pezas narrativas dos exiliados Blanco Amor e Neira Vilas.

O teatro no exilio

Con respecto ao teatro, na diáspora desarrolláronse dúas manifestacións principais:

• Teatro popular: os emigrados nas Américas sostiveron un teatro de corte popular para a lembranza da terra, con pezas que recrean costumes e tradicións con personaxes arquetípicos. Un exemplo é Manuel Varela Buxán con obras como Se o sei... non volvo á casa ou Taberna sen dono.
• Teatro culto: os exiliados procuraron desenvolver unha arte dramática culta con pinceladas impresionistas e vangardistas. Entre os autores destacables atópanse Eduardo Blanco Amor (Farsas para títeres, Proceso en Jacobusland) e Luís Seoane (A soldadeira, Esquema de farsa).

Nota: Mantivéronse e corrixíronse as ideas e obras citadas no documento orixinal, organizándoas en apartados e listas para mellorar a lectura e a optimización para motores de busca.