Lírica Trobadoresca e Literatura Medieval: Historia, Estrutura e Evolución

Os Cancioneiros da Lírica Trobadoresca

A lírica trobadoresca consérvase principalmente a través de tres grandes códices:

• Cancioneiro da Ajuda (s. XIII-XIV): Vinculado á corte de Don Dinís, atópase en Lisboa no Palacio de Ajuda. Contén 310 cantigas de amor. É un códice rico que inclúe ilustracións, letras capitais adornadas e notación musical, aínda que non está rematado.
• Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa (CBNL) e Cancioneiro da Vaticana: Copiados no século XVI en Italia, no scriptorium do humanista Angelo Colocci. O CBNL contén 1647 cantigas de todos os xéneros, sendo o máis completo. O da Vaticana, na Biblioteca Nacional do Vaticano, posúe 1200 cantigas.

Estrutura e Métrica das Cantigas de Santa María

Estrutura Simbólica

A estrutura está coidadosamente baseada en números con valor relixioso:

• O número 10: Representa a perfección e a divindade. Inicialmente, a obra contaba con 100 cantigas (10 × 10).
• O número 5: Número mariano, xa que o nome de María ten cinco letras e relaciónase cos misterios da vida de Xesús e María.
• Organización: Cada 10 cantigas, aparece unha de loor dedicada a María, mentres que as outras 9 narran milagres (9 + 1 = 10). As posicións rematadas en 5 son máis extensas e presentan máis miniaturas.

Métrica

O tipo de estrofa máis empregado (380 cantigas) é o virelai ou zejel, composto por:

• Estribillo inicial (AA).
• Tres versos monorrimos (bbb).
• Un verso final ou de volta en rima co refrán (a).

O verso máis utilizado é o de 14 sílabas, dividido por unha cesura en dous hemistiquios de 7 sílabas cada un.

Diversidade Lingüística na Península Ibérica

España é un estado plurilingüe con sete linguas recoñecidas na Constitución: galego, catalán, vasco, asturiano, aragonés, aranés e castelán. O tratamento lexislativo é desigual:

• Aranés: Variante do occitano falada no Val de Arán (Lleida). É cooficial xunto ao catalán e o castelán.
• Aragonés: Falado no norte de Huesca, non ten recoñecemento oficial, sendo a lingua de España en situación máis fráxil.

O Proceso de Minorización do Galego

A finais do Medievo, o galego entra nun período de decadencia nos usos formais. A finais do século XV, o castelán introdúcese en Galicia como lingua escrita e das clases altas, mentres que o galego queda relegado ao ámbito oral das clases populares. Este proceso desemboca nos chamados Séculos Escuros (séculos XVII-XVIII).

Características do Galego Medieval

• Fonética: Uso de vogais nasais (lãa, mão), hiatos (veer, seer) e un complexo sistema de sibilantes (xordas e sonoras).
• Morfoloxía: Invariabilidade de xénero en nomes rematados en -or, -ol, -es, -ante. Uso de pronomes mesoclíticos e formas compostas con aver.
• Sintaxe: Emprego de posesivos sen artigo e uso da dobre negación.

Códices das Cantigas de Santa María

Existen catro códices principais de finais do século XIII:

• Códices do Escorial: O Códice dos músicos (417 cantigas) e o Códice rico (193 cantigas).
• Códice de Toledo: 128 cantigas, o máis antigo (1264–1276).
• Manuscrito da BN de Florencia: 104 cantigas sen notación musical.

Orixe da Lírica Trobadoresca

A lírica trobadoresca nace no sur de Francia (territorio occitano), concretamente en Poitiers. A súa chegada a Galicia prodúcese a través de tres vías principais:

1. Camiño de Santiago: Ruta comercial e espiritual.
2. Orde de Cluny: Monxes que se instalaron en mosteiros galegos e desempeñaron un papel educativo.
3. Contactos nobiliares: Relacións entre a nobreza provenzal e a galega.

Ciclos da Prosa Literaria Medieval

• Ciclo bretón ou artúrico: O máis influente. Inclúe A demanda do Santo Graal, Joseph de Arimatea e o Livro de Tristán.
• Ciclo clásico ou troiano: Obras como a Crónica troiana e a Historia troiana, que reinterpretaron a Grecia clásica.
• Ciclo carolinxio: Relatos sobre Carlomagno e os seus cabaleiros, como o Pseudo-Turpin nos Miragres de Santiago.