Lipidoak

 Polisakaridoak

    Almidoia → 2 polisakaridoen nahasketa da (amilosa eta amilopektina). Polisakarido hauek landareetan baino ez dira aurkitzen. Normalean, landareen zelulek glukosa gehiago sintetizatzen dute fotosintesian zelula arnasketan erretzen dutena baino. Hala, soberan geratzen diren glukosa molekulak beren artean kateatzen dira, almidoia (2.500 glukosa inguru) eratuz. Hori dela eta, almidoia glukosaren polimeroa dela esaten da.

Almidoia landareen zelulen amiloplastoetan pilatzen da.

Faktoreren baten aldaketa dela eta (pH, tenperatura, argiaren intentsitatea edo CO2  pilaketa, adibidez), landareen zelulek ezin dutenean fotosintesia egin, amiloplastoetan pilatuta egoten den almidoiaren hidrolisitik lortzen dute zelula arnasketa egiteko behar duten glukosa.

Animaliek almidoia hartzen dutenean (laboreak, patatak, arroza, ogia ... ), hidrolizatu egin behar izaten dute iseri-aparatuan. Hidrolisi horretan amilasek eta maltasek parte hartzen dute.

    Glukogenoa → Muskuluetako eta gibeleko zeluletan aurkitzen den erreserbako polisakaridoa da glukogenoa. Glukosa polimeroa da. Landareetan almidoiak duen eginkizuna betetzen du glukogenoak animalietan. Lehen esan dugun bezala, odoletik hartzen duten glukosa da zelulen erregai nagusia. Horregatik, odolak glukosa-maila (gluzemia-tasa) konstantea eduki behar du; gluzemia-tasa hori 0,8-1 g/l-koa behar du izan gure kasuan.

    Zelulosa → Polisakaridoa da eta egitura eginkizuna du, izan ere, landare zelulen paretak

zelulosazkoak baitira.

Glukosaren polimeroa da, baina glukosen artean dituen lotura O-glukosidikoak (β loturak) aurreko polisakaridoek baino gogorragoak dira;
horregatik, hidrolizatzea zailagoa da. Ezaugarri hori funtsezkoa du egitura funtzioa bete ahal izateko.

Barazkiak eta frutak jaten ditugunean, hots, edozein landare jaten dugunean zelulosa hartzen ari gara. Animalia ornodunok ez dugu zelulasarik eta, horregatik, ezin dugu glukosa lortu zelulosatik.

    Kitina → Polisakaridoa da eta egitura eginkizuna du, izan ere, artropodoen kanpoeskeletoa  zein onddoen pareta zelularra kitinazkoa baitira.

Egitura kimikoari dagokionez azetilglukosaminaz osaturiko polimeroa da (zehazki, N-azetil-D glukosa-2 amina). Monomero horiek β-1,4 loturen bidez elkarturik daude (glukosa molekulek zelulosa osatzen duten modu

berean).

Gluzidoei buruz ikasi beharrekoa argitzeko jaso itzazu kontzeptu eta hitz klabeak. Ondoren eskema edo mapa batean antolatu eta ikasteko eskuragarri izango duzu.

Ura

Uraren egitura kimikoa

Hiru atomoz osatuta dagoen molekula (H20) da, eta horrek esan nahi du molekula sinple eta inorganikoa dela ura.

Oxigenoa oso elektronegatiboa denez, hidrogeno elektroiak erakartzen ditu. Hori horrela, ur molekulan karga partzial desberdin bat sortzen da (+ hidrogeno aldean eta - oxigeno aldean). Beraz, ur molekula dipoloa da. Ezaugarri horrek ematen dizkio urari dituen ezaugarriak eta garrantzi biologikoa.

loturen bidez.

Uraren propietateak eta funtzioak (animazioa)

1) Ura disolbatzaile onenetariko bat da. Disolbatzaile unibertsala ere deitzen

zaio, molekula apolarrak  izan ezik beste guztiak disolbatzen baititu.

Hala, karga duten molekulak eta molekula polarrak uretan sartzen direnean, ur molekulak orientatu egiten dira horien inguruan. Molekula guztia ur molekulaz inguraturik dagoenean, disolbatuta dagoela esaten da.

2) Ura garraiatzaile onenetako bat da. Ura disolbatzaile ona denez, molekula

gehienak uretan disolbaturik garraiatzen dira.

Ikusi dugunez, landareek uretan disolbatuta zurgatzen dituzte lurzoruko elikagaiak. Animaliek ere uraren bidez (odoletik) banatzen dituzte elikagaiak zelula guztietara.

Era berean, zelularen metabolismoan sorturiko hondakinak ere uraren bidez kanporatzen dira gorputzaren ame-ingurunera (odola), eta odolak iraiz organoetara garraiatzen ditu.

3) Ura termo-erregulatzailea da. Urak bero espezifiko altua du; horrek esan nahi du bere tenperatura gradu bat igo dadin beste edozein likidok baino bero gehiago behar duela. Horrexegatik da ura termoerregulatzaile ona.

1litro 15° C ~ 16°C 1 kcal.

4) Ura erreakzioen ingurunea da. Izaki bizidunen baitan gertatzen diren

erreakzio kimikoek ingurune urtsua behar dute.

5) Kohesio-indar handia du bere molekulen artean, hidrogeno-zubiei esker, eta horrek azalduko luke tenperatura arruntetan likido konprimiezina izatea,  eta kapilaritate-fenomenoa gertatzea.

6) Ura molekularik ugariena da. Ikusi duzunez, urak hainbat funtzio betetzen

ditu. Bala, izaki bizidunetan aurkitzen den molekularik ugariena da; adibidez, gizakia %65 ura da. Ur portzentaje hori bere horretan mantendu behar da, ur galerak arriskutsuak baitira. Esate baterako, %5eko galerak kalteak sortzen ditu gorputzeko organoetan, eta %15a galtzeak heriotza dakar. Egunero galtzen dugu ura (izerdian, gernuan, etab.), horregatik, berriro bereganatu behar dugu janariak eta likidoak hartuz. Bada, gizakiok 35 g ur/kg-ko hartu behar dugu egunero.

Gatz mineralen funtzioak

Gatz ioiek oreka hidrikoa erregulatzen dute (ura zeluletan sartzea eta irtetea kontrolatzen dute, OSMOSI prozesua dela eta), bai eta pH-aren bat-bateko aldaketak saihetsi.

OSMOSIA → Zelulen mintzak erdiiragazkorrak dira. Hori dela eta, zelulatik kanpoko likidoekin oreka osmotikoan egon behar dute zelulek.  Kanpo ingurunea hipotonikoa bada, zelula puztu egingo da. Fenomeno horri tentetasuna (turgentzia) deitzen zaio; animalia-zeluletan, mintz plasmatikoa apur dezake tentetasunak. Aitzitik, zelulatik kanpoko ingurunea hipertonikoa bada, zelulak ura galduko du, eta fenomeno horri plasmolisia deitzen zaio.

Lipidoak

Ezaugarri orokorrak

Molekula organiko hauek oso desberdinak dira kimikoki beren artean, baina propietate fisiko berdinak dituzte guztiek. Uretan disolbagaitzak edo disolbaezinak dira, baina disolbatzaile organikoetan (alkoholetan, azetonatan, formoletan...) ondo disolbatzen dira.

Eguneroko janarietan hartu behar dira lipidoak, energia iturri izateaz gainera horietatik lortzen baitira funtsezkoak diren bitaminak (A eta D, besteak beste) eta gantz azido esentzialak (azido linoleikoak, linolenikoak eta arakidonikoak).

Konposizio kimikoari erreparatuta, karbonoz (C), hidrogenoz (H) eta oxigenoz (O) osatuta daude. Horrez gain, zenbait lipidok nitrogenoa (N) eta fosforoa (P) dute.

Sailkapena

Nahiz eta molekula horiek oso heterogeneoak izan, bi taldetan sailkatzen dira lipidoak: konposizioan gantz azidoak dituztenak eta gantz azidorik ez dutenak. Beraz, gantz azidodun lipidoak edo saponifikagarriak eta gantz azidorik gabeko lipidoak edo ez-saponifikagarriak daude.

GANTZ AZIDODUN LIPIDOAK kate hidrokarbonatatu luze batez osatutako molekulak dira, kate horren amaieran, karboxilo talde bat dutela (-COOH); beraz, hau da gantz azidoen formula orokorra: R-COOH.

Izaki bizidunetan, gantz azidorik ohikoenek karbono kopuru bikoitia dute; normalean, 16 edo 18.

Zenbait alde daude gantz azidoen artean: kateen luzera, lotura bikoitzak dituzten ala ez, eta lotura bikoitz horiek katearen barruan duten posizioa.

Lotura bikoitzik ez duten gantz azidoei aseak edo saturatuak deitzen zaie; izan ere, kateko karbono atomo guztiak lau C edo H atomorekin elkartzen dira, lotura bakunen bidez.

Lotura bikoitzen bidez lotutako karbono atomoak dituzten gantz azidoei, berriz, asegabeak edo ez-saturatuak deitzen zaie.

Taula honetan, gantz azido saturatu eta ez-saturatu nagusiak azaltzen dira.

Alde hori oso txikia da, itxuraz, baina ondorio handiak ditu azidoen eta horien gantzen propietateetan. Ikus ezakezunez, gantz azido saturatuen urtze puntua gantz azido ez-saturatuena baino altuagoa da.

1. Gantzak edo triglizeridoak edo azilglizeridoak

Lipido hauek gantz ehuneko zeluletan pilatzen dira, adipozitoetan, alegia. Adipozitoek alde batean dute nukleoa, gantz tantak zelularen zitoplasma osoa betetzen baitu ia-ia .

Gantz azido bakoitzaren azido taldea glizerinaren alkohol talde batekin lotzen da, ur molekula bat galduz. Lotura mota horri ester lotura deitzen zaio eta gantza eratzeko prozesuari esterifikazioa.

Glizerinaren beste bi alkohol taldeak ere esterifika daitezke, eta diglizeridoak eta triglizeridoak lortuko lirateke era horretan.

Animali gantzak solidoak dira inguruneko tenperaturan; landareenak, berriz, likidoak dira, hots, olioak dira. Gantzak, batipat, gantz azido aseak (lotura bakunak dituztenak karbonozko katean) dituztelako dira trinkoak; olioak, berriz, gantz azido asegabeak (lotura bikoitzak edota hirukoitzak dituztenak katean) dituztelako dira likido.

Gantzak eta koipeak hidrolizatu egiten dira, eta hidrolisia esterifikazioaren aurkako prozesua da. Gure gorputzean urdaileko eta hesteetako lipasa entzimei esker (urdail-lipasa, area-lipasa, lipasa enterikoa) egiten da hidrolisia.

Koipe tantak handiak izaten dira eta lipasek azalean erasotzen diete, horregatik, gibelaren laguntza funtsezkoa gertatzen da, bestela koipeen hidrolisiak (digestioak) denbora luzea beharko bailuke. 

 1) Gantzek erreserba eginkizuna dute; hala, gorputzak gluzidorik ez duenean, gantzak erabiltzen ditu energia iturri gisa. Gantzek gluzidoek baino energia gehiago ematen dute (gantzek 9 kilokaloria gramoko eta gluzidoek 4 kilokaloria) Lipidoak proportzioan arinagoak dira gluzidoak baino, dentsitate txikiago dute, beraz, higikortasunean  laguntzen du   (landareek higikortasunik ez dutenez, lipido zein gluzido gisa metatzen dute energia).

Gantz ehunean, zelulek energia lipido eran pilatzeko ahalmen mugagabea dute, glukogenoa pilatzeko baino handiagoa.

2) Gantzek hotzetik babesten dute gorputza. Isolatzaile termikoak dira. Animalien larruazalaren azpian gantz ehuna dago eta honek isolatzaile moduan jokatzen du, barneko tenperatura mantenduz nahiz eta kanpoko tenperatura hotza izan.

3) Gantzek kolpeak moteltzen dituzte, horregatik erraietan gantza daukagu

Argizariak → Kate luzeko alkohola eta gatz azido baten ester loturak eratzen du argizaria, hau da,  lipido solido eta iragazkaitza (apolarra). Babes funtzioa betetzen dute.

2. Fosfolipidoak

Lipido konplexu hauek glizerinaz, bi gantz-azido eta azido fosforikoz osaturik daude eta sarritan beste konposatu polarra ere badute.

Fosfolipido molekuletan uraren aurrean portaera desberdina duten bi parte bereizi behar dira: bata hidrofiloa da (parte polarra) eta bestea hidrofoboa (parte apolarra). Horregatik, molekula horiek anfipatikoak direla esaten da eta orientatu egiten dira uraren aurrean.

Fosfolipidoak mintz biologikoen garrantzi handiko osagaiak dira, eta egiturazko eginkizuna dute, beraz.

GANTZ AZIDORIK GABEKO LIPIDOAK

3 Esteroideak

Esteroideek beren osaketan ez dute glizerinarik, ez azido koipetsurik. Hala, kimikoki lipido horiek ez dute zerikusirik aurrekoekin.

Esteroide oso ezagunenak ikusiko ditugu ondoren: kolesterola, D bitamina eta sexu-hormonak.

Kolesterola

Kolesterola zelula mintzen osagaia da. Horrez gainera, D bitaminaren eta hormona batzuen aintzindaria ere bada; adibidez, sexu hormonena eta giltzurrun gaineko hormonena.

Kolesterolak jatorri bikoitza du: exogenoa (dieta)  eta endogeno (gibelean sintetizatzen dena) . Hala, gantz ugari duten janariek kolesterol endogenoaren sintesia errazten dute.

Kolesterola, beste gantz batzuekin batera,  lipoproteina batzuen bidez garraiatzen da zeluletara.

Lipoproteinak proteina eta lipidoz osatutako konplexu makromolekularrak dira, gantzak gorputzean zehar garraiatzen dituztenak. Esfera-formakoak eta hidrosolubleak dira. Nukleoa lipido apolarrez (kolesterol-ester eta triglizeridoz) osaturik dago, eta kanpoko geruzan uretan disolbagarriak diren fosfolipidoen buru polarrak  eta proteinak daude.

Lipoproteina hauetatik ezagunenak LDL eta HDL dira. LDL (dentsitate txikiko lipoproteina ) kolesterolaren garraiatzailea da. LDL molekulen hartzaile berezi batzuk dituzte zelulek. LDL molekula zelularen hartzailearekin batzen denean, kolesterolak zelularen mintza zeharkatzen du, eta hainbat eginkizun betetzen ditu zelula barnean. HDL (dentsitate handiko  lipoproteina) ere, kolesterolaren garraiatzailea da. Odolean dagoen kolesterola gibelera bueltatzen du. Modu horretan, odol hodietan gerta daitezkeen kolesterol metaketak sahiesten ditu.

D Bitamina

D bitaminak gorputzak bereganatzen duen Ca kopurua kontrolatu eta erregulatzen du; hala, hesteetan zurgatzen den Ca kopurua, eta odolean pilatzen dena erregulatzen ditu, eta hezurren eraketa ere bai. Horregatik, D bitamina behar baino urriagoa denean, hezurrak bigundu eta deformatu egiten dira, eta eritasun larriak agertzen dira; esaterako, errakitismoa umeetan eta  osteomalazia pertsona helduetan. Behar baino ugariagoa denean, berriz, kaltzifikazioa eragin dezake zenbait organotan; bihotzean, gibelean, giltzurrinetan eta beste hainbatetan.

Sexu-hormonak

Sexu-hormonak sexu-guruinetan (gizonezkoen barrabiletan eta emakumezkoen obulutegietan) eratzen diren hormonak dira.

Barrabilek androgenoak sortzen dituzte, testosterona gehienbat, eta testosteronak sexu-organoen heldutasuna eta betetzen duten funtzioa erregulatzen ditu. Era berean, bigarren mailako sexu-ezaugarriak finkatzen ditu; adibidez, ahots aldaketa, muskuluen garapena, ilearen banaketa ...

Obulutegiek estrogenoak eta progesterona sortzen dituzte. Estrogenoek sexu organoen funtzioa, heldutasuna eta bigarren mailako sexu-ezaugarriak erregulatzen dituzte. Progesteronak, berriz, haurdunaldian eta obulu ernalduaren kokapenean parte hartzen du, endometrioaren garapena erregulatzen baitu

4. Terpenoak

Terpenoak isoprenoaren deribatuak dira. Lipido hauek landareetan daude, batez ere. Hona hemen adibideak: