Latinezko testuen itzulpena eta azterketa gramatikala: Iugurtha, Mithridates eta Erromatar gerrak

Scipio Nasica eta L. Calpurnio Bestia kontsulen garaian, Iugurtak, Numidiako erregeak, Hiempsal eta Micipsaren semeak, bere anaiak eta Erromatar Herriaren erregeak eta aliatuak, hil zituenean.

Itzulpena

P. Scipio Nasicaren eta L. Calpurnio Bestiaren kontsulaldian, Iugurtha, Numidiako erregearen aurka gerra piztu zen, Adherbal eta Hiempsal, Micipsaren semeak, bere anaiak eta Erromatar Herriaren aliatuak, hil zituelako.

Sintaxia: "P. Scipione ... inlatum est"

• P. Scipione ... consulibus: ablatibo absolutua

• bellum inlatum est: subjektu pasiboa ("gerra piztu zen")

• Iugurthae: datiboa ("nori")

• quod ... interemisset: azalpen-perpausa (zergatik)

Morfologia

• fratres: nominatibo/akusatibo plurala, frater, fratris

• interemisset: pluskuamperfektu subjuntiboa, 3. pertsona singularra, interimo, interimere

Missus ... profectus

Itzulpena

Bestia kontsula moduan haren aurka bidali zuten, baina erregearen diruarekin usteldua, harekin bake lotsagarri bat egin zuen, eta senatuak onartu ez zuen. Geroago, hurrengo urtean, Albinus joan zen Iugurtharen aurka.

Sintaxia: "Missus ... improbata est"

• missus ... consul Bestia: subjektu pasiboa ("Bestia kontsula bidali zuten")

• corruptus regis pecunia: ablatibo absolutua

• pacem ... fecit: aditza + objektua

• quae a senatu improbata est: erlatibozko perpausa, pax-i dagokio

Morfologia

• eum: akusatiboa, singularra, maskulinoa, is, ea, id

• flagitiosissimam: adjektibo superlatiboa, flagitiosus

• profectus est: perfektu deponentea, 3. pertsona singularra, proficiscor, proficisci

Mithridates, bakea hautsiz, Bithynia eta Asia berriro inbaditu nahi izan zituen. Haren aurka bi kontsulak bidali zituzten, eta zori desberdina izan zuten.

Itzulpena

Mithridatesek, bakea hautsiz, Bithynia eta Asia berriro inbaditu nahi izan zituen. Haren aurka bi kontsulak bidali zituzten, eta zori desberdina izan zuten.

Sintaxia: "Mithridates ... fortunam"

• Mithridates ... voluit: subjektua + aditza

• invadere: infinitiboa

• Bithyniam et Asiam: objektuak

• ambo consules missi: pasiboa ("bi kontsulak bidali zituzten")

• variam fortunam habuere: subjektua + aditza + objektua

Morfologia

• rupta: partizipio pasiboa, rumpo, rumpere

• voluit: perfektu aktiboa, 3. pertsona singularra, volo, velle

• consules: nominatibo plurala, maskulinoa, consul, consulis

Itzulpena

Gertakizun hauek bitartean, piratek itsaso guztiak mehatxatzen zituzten, eta hala, Erromatarrek mundu osoan nagusi izanik ere, nabigazioa bakarrik ez zen segurua. Horregatik, gerra hori Pompeiori esleitu zitzaion.

Sintaxia: "piratae ... esset"

• piratae ... infestabant: subjektua + aditza

• omnia maria: objektua

• ita, ut ... non esset: ondorio-perpausa

• Romanis ... victoribus: ablatibo absolutua

• sola navigatio: subjektua

• tuta non esset: aditza (subjuntibo inperfektua)

Morfologia

• haec: nominatibo/akusatibo plurala, neutroa, hic, haec, hoc

• decretum est: perfektu pasiboa, decerno, decernere

Tarentinoen gerra eta Pirro

Itzulpena

Erromatarrek gerra deklaratu zieten Tarentotarrei, haiek Epiroko erregea zen Pirroren laguntza eskatu baitzuten. Valerio Levino kontsulak Pirroren esploratzaileak harrapatu zituen eta agindu zien kanpalekutik zehar eraman zitzaten, Pirrori ikusitako guztia konta ziezaioten.

Sintaxi azterketa

Esaldia: iussit eos per castra duci ut nuntiarent Pyrro omnia quae viderant

Perpaus nagusia

• iussit = aditza (3. pertsona singularra, perfektua, aktiboa)

• eos = objektu zuzena (esploratzaileak)

• per castra duci = infinitibo pasiboa + leku zirkunstantziala → "kanpalekuetatik eramatea"

Perpaus osagarria

• ut nuntiarent Pyrro omnia quae viderant → helburuzko perpausa

  • nuntiarent = subjuntiboa (helburua)

  • Pyrro = datiboa (nori kontatu: Pirrori)

  • omnia quae viderant = ikusitako gauza guztiak

    • quae viderant = perpaus erlatiboa, "ikusitako gauzak"

Laburbilduz:

Perpaus nagusia: iussit eos per castra duci
Perpaus osagarria (helburuzkoa): ut nuntiarent Pyrro omnia quae viderant

Morfologia (1 puntu)

indixerunt

Aditza: indico, indicere, indixi, indictum. Forma: perfektu aktiboa. Pertsona: 3. pertsona, plurala. Esanahia: "deklaratu zuten" → bellum indixit = gerra deklaratu zuen.

exploratores

Izena: explorator, exploratoris. Kasua: nominatibo plurala. Generoa: maskulinoa. Deklinazioa: 3.a. Esanahia: esploratzaileak.

Legeen askatasuna

Testua

Legeak guztiok lotzen gaitu: horrela askatasunez bizi gaitezke. Legum omnes servi sumus ut liberi esse possimus.

Esamoldearen azalpena

• Legum omnes servi sumus ut liberi esse possimus: "Legeen zerbitzari gara guztiok, libre izan ahal izateko"

• Esanahia: Gizarte batean askatasunez bizitzeko, legeak errespetatu behar ditugu. Legeak ez dira muga, baizik eta askatasunaren bermatzaile.

Pasartea: Meteloren eta Marioren garaipenak Iugurtaren aurka

Itzulpena

Kontsul Quinto Cecilio Metelo hirugarren bidali zen. Iugurtari hainbat gudutan irabazi zion; bere elefanteak hil edo harrapatu zituen; haren hainbat hiri amore emanda hartu zituen. Eta honi Gaius Mariusek jarraitu zion. Honek Iugurta eta Bocchus, Mauritaniako erregea —Iugurtari laguntza ematen hasia zena—, berdin garaitu zituen.

Sintaxia: "Is... superavit"

• Is (subjektua): "Honek" = Gaius Marius

• Iugurtham et Bocchum (objektuak)

• superavit (aditza): "garaitu zuen"

Morfologia

• coeperat: pluskuamperfektua, 3. pertsona singularra, aktiboa, coepio aditzetik ("hasia zen")

• ipsius: genitibo singularra, ipse, ipsa, ipsum demostratiboa

Pasartea: Iugurta harrapatu eta bi triumfo

Itzulpena

Hark ere Numidiako hainbat gotorleku hartu zituen eta gerra amaitu zuen, Iugurta harrapatu ondoren. Bi triumfo ospatu ziren Iugurtaren aurka: lehena Meteloren bidez, bigarrena Marioren bidez. Hala ere, Marioren gurdiaren aurrean, Iugurta bere bi semeekin kateatuta eraman zuten eta ondoren kontsularen aginduz kartzelan hil zuten.

Sintaxia: "Aliquanta... Iugurtha"

• Aliquanta oppida (objektua, plurala)

• cepit (aditza)

• belloque terminum posuit (perpaus koordinatua: "gerra amaitu zuen")

• capto Iugurtha: ablatibo absolutua → "Iugurta harrapatuta"

Morfologia

• posuit: perfektua, aktiboa, 3. pertsona singularra, pono, ponere ("jarri")

• catenatus: perfektu partizipioa, pasiboa, catena → catenare ("kateatu")

Pasartea: Catilinaren konjurazioa

Itzulpena

Marco Tulio Cicero oradorea eta Gaius Antonio kontsul ziren garaian, Erroma sortu zenetik 689. urtean, Lucio Sergio Catilina, oso noblea baina oso gaiztoa zen gizona, aberria traizionatu zuen gizonezko ausartekin batera. Ciceronek hiritik kanporatu zuen. Bere lagunak harrapatuak izan ziren eta kartzelan hil zituzten. Antonio kontsulak berak Catilina borrokan garaitu eta hil zuen.

Sintaxia: "Socii... interfectus est"

• Socii eius: subjektua, plurala (bere lagunak)

• deprehensi: partizipio pasiboa (harrapatuak)

• in carcere strangulati sunt: perpaus nagusia, pasiboa

• ab Antonio... interfectus est: perpaus pasiboa, Catilina da subjektua

Morfologia

• audacibus: ablatibo plurala, audax, audacis ("ausarta")

• nobilissimi: genitibo singularra, superlatiboa, nobilis ("noblea")

Pasartea: Zesarren eta Pompeioren arteko gerra hasten da

Itzulpena

Zesar, Galiatik garaile bueltan, bigarren kontsulgoa eskatzen hasi zen. Ariminotik, non soldaduak bilduak zituen, aberriaren aurkako armadarekin abiatu zen. Kontsulak, Pompeiorekin batera, senatu osoa eta noblezia osoa hiritik ihes egin zuten eta Greziara pasa ziren. Pompeio buru, senatuak Zesarren aurka gerra prestatzen hasi zen.

Sintaxia: "Caesar... venit"

• Caesar (subjektua)

• ab Arimino... (adberbiozko esaldia)

• cum exercitu (modu-ablatiboa)

• venit (aditza)

Morfologia

• transiit: perfektua, aktiboa, 3. pertsona singularra, transeo, transire ("zeharkatu")

• bellum: neutroa, singularra, akusatiboa, bellum ("gerra")

Pasartea: Pompeioren porrota eta heriotza

Itzulpena

Ez ziren inoiz ordu arte hain tropa handi eta buruzagi onekin bildu tropa erromatarrak. Hala ere, borroka gogorra izan zen eta azkenik Pompeio garaitua izan zen eta haren kanpamendua arpilatua. Hark, ihes eginda, Alexandriara jo zuen, Egiptoko erregearengana, senatuak tutore gisa izendatua bere gaztetasuna zela eta, laguntza eskatzera. Hark, laguntasuna baino fortuna gehiago jarraituz, Pompeio hil zuen, eta haren burua eta eraztuna Zesarri bidali zizkion.

Sintaxia: "Ipse... auxilia"

• Ipse: Pompeius (subjektua)

• fugatus... petiit: aditza eta partizipioa

• ut... acciperet auxilia: helburuzko perpausa

Morfologia

• acciperet: inperfektu subjuntiboa, 3. pertsona singularra, accipio

• caput: neutroa, singularra, caput, capitis ("burua"), akusatiboa

Pasartea: Zesar diktadore bilakatzen da, Paleofarsaloko borroka

Itzulpena

Zesar, hiri hutsik sartu eta gero, bere burua diktadore izendatu zuen. Handik Hispaniara joan zen. Handik itzulita, Greziara pasa zen; Pompeioren aurka borrokatu zuen. Lehen borrokan garaitua eta ihes eginarazia izan zen; hala ere ihes egin zuen, gaua iritsi zelako eta Pompeio jarraitzea nahi izan ez zuelako. Gero Tesalian, Paleofarsalon, indar handiak bildu eta borrokatu zuten.

Sintaxia: "Primo... noluit"

• Primo proelio victus est et fugatus: aditza koordinatua

• evasit tamen: perpaus koordinatua

• quia... noluit: kausazko perpausa

Morfologia

• productis: ablatibo absolutua, perfektu partizipioa, producere

• copiis: ablatibo plurala, copia ("indarra", "tropa")