Latina Eskuratzeko Oinarrizko Gida: Deklinabideak, Jainkoak eta Erromanizazioa

Latinaren Oinarriak eta Euskal Herriaren Erromanizazioa

Deklinabideak

Deklinabideak: 1-ae, 2-i, 3-is, 4-us, 5-ei

Nominatiboa: nor-nork

Bokatiboa: deikia

Akusatiboa: nor-zer-zertzuk-nortzuk

Genitiboa: noren

Datiboa: nori-norentzat

Ablatiboa: non-nondik-nora-zerez

1. deklinabidea

-a, -a, -am, -ae, -ae, -a / -ae, -ae, -as, -arum, -is, -is

2. deklinabidea

Maskulinoa: -us, -e, -um, -i, -o, -o / -i, -i, -os, -orum, -is, -is

Neutroa: -um, -um, -um, -i, -o, -o / -a, -a, -a, -orum, -is, -is

et = eta (juntagailua) / in = en

Aditz Ohikoak

Izan aditza: ego sum, tu es, ille-illa-illud est, nos sumus, vos estis, illi-illae-illa sunt

Aditz jokoak: ego amo, tu amas, ille-illa-illud amat, nos amamus, vos amatis, illi-illae-illa amant

Latinetik Euskarara: Hizkuntza Aldaketak

Latinetik -r batez hasten diren hitzek, euskaraz a- edo e- bokale protetikoa hartzen dute: rex → errege, ratio → arratoia, rota → errota, Roma → Erroma, rosa → arrosa.

Latinezko p, t, k hotsak (b, d, g bihurtzen dira) euskaraz ozendu egiten dira l eta n hotsen segidan: tempus → denbora, voluntas → borondatea, adventus → abendua, sementis → zemendi/azaroa (haziak ereiten dira), caementum → zimendu (oinarria egiteko harria).

Jainko Greziar eta Erromatarrak

• Zeus / Jupiter: jainko-jainkosen eta gizakiaren aita eta errege.
• Atenea / Minerva: gerraren, jakinduriaren eta ofizioen jainkosa.
• Demeter / Ceres: nekazaritzaren eta lurreko fruituen jainkosa.
• Afrodita / Venus: maitasunaren eta edertasunaren jainkosa.
• Ares / Marte: gerraren eta adorearen jainkoa.
• Hermes / Merkurio: merkataritzaren jainkoa, bidaiarien babeslea eta jainkoen mezularia.
• Poseidon / Neptuno: itsasoko, ibaietako eta lakuetako uren jainkoa.
• Hades / Plutón: hildakoen eta infernuaren jainkoa.
• Hefesto / Vulcano: suaren eta sutegien jainkoa, errementarien babeslea.
• Dionisio / Baco: jaien, mahats-bilketaren eta antzerkiaren jainkoa.

Erromanizazioa

Erromak konkistatutako lurraldeetan, bere kultura, erlijioa, ohitura eta hizkuntza inposatu zituen.

Euskal Herria erromatarrak iritsi baino lehen

Euskal Herria tribuetan banatuta zegoen:

• Antigoiak (Kantabria)
• Karistiarrak (Araba, Bizkaia)
• Barduliarrak (Gipuzkoa, Araba)
• Baskoiak (Nafarroa)
• Akitaniarrak (Iparraldea)

Lurraldearen banaketa eta hizkuntzaren eragina

Ager Vasconum: lur landua eta gainazal laua (Araba eta Nafarroa). Bertan euskara gehiago galdu zen, erromatarrentzat agintzea errazagoa baitzen lur horietan.

Saltus Vasconum: basoz betetako lurra, erliebe malkartsua eta larre arrunteko lurraldea (Gipuzkoa eta Bizkaia). Bertan euskara gutxiago galdu zen, erromatarrentzat lurralde zailagoa baitzen inposatzeko.

Latinezko Esaera Ospetsuak

• "Homo sum, humani nihil a me alienum puto": Gizakia naiz, hortaz ez dut gizatiarra den ezer nigandik arrotz hartzen.
• "Excusatio non petita, accusatio manifesta": Eskatu ez dituzten aitzakiak ematean, zure burua salatzen duzu.
• "Tempus fugit": Denborak ihes egiten du.
• "Homo homini lupus (est)": Gizakia gizakiarentzat otsoa da.
• "Omnia mea, mecum porto": Nirea den guztia, nirekin daramat.
• "Si vis pacem, para bellum": Bakea nahi baduzu, borrokarako prestatu.
• "Vulpes pilum mutat, non mores": Azeriak ilea aldatzen du, baina ez jokabidea.