Lan-zuzenbidearen gida: Eszedentziak, kaleratzeak eta eskubideak

1. Eszedentzia motak eta ezaugarriak

• Borondatezkoa: Gutxienez urtebeteko antzinatasuna behar da. Langileak ez du lanpostua gordetzeko eskubide osorik (lehentasuna du hutsune bat badago).
• Seme-alabak zaintzeko: Gehienez 3 urte. Lehenengo urtean lanpostua gordetzen da; gero, antzeko lanpostu bat.
• Familiakoak zaintzeko: Gehienez 2 urte, gaixotasun edo istripuagatik bere kabuz moldatu ezin diren senideentzat.
• Derrigorrezkoa (Kargu publikoa): Kargu bat izateagatik (adibidez, alkate). Lanpostua eta antzinatasuna gordetzen dira.

2. Hiru kaleratze nagusiak eta ezberdintasunak

• Objektiboa: Enpresaren arrazoiengatik (ekonomikoak, teknikoak...). Kalte-ordaina: 20 egun urteko.
• Diziplinarioa: Langilearen erruz (faltak, desobedientzia...). Ez dago kalte-ordainik.
• Kolektiboa (ERE): Langile kopuru handi bati eragiten dionean arrazoi ekonomikoengatik.

3. Lan-istripua vs. Lanetik kanpokoa

• Lan-istripua bada: Enpresako Mutuara joan behar da. Laguntza medikoa eta prestazioak (soldata) hobeak izaten dira.
• Lanetik kanpokoa bada: Osasun zentro arruntara (Osakidetza) joan behar da.

4. Ezintasunak eta ezaugarriak

• Partziala: Lanpostuan aritzeko gaitasuna gutxitzen da (%33), baina lan egin dezake.
• Osoa (Total): Ezin du bere ohiko lana egin, baina beste lanbide batean aritu daiteke.
• Absolutua: Ezin du inolako lanik egin.
• Baliaezintasun handia: Absolutua da, eta gainera beste pertsona baten laguntza behar du eguneroko bizitzarako.

5. Gizarte Segurantzaren erregimenak

• Orokorra: Soldatapeko langile gehienak (besteren konturakoak).
• Bereziak: Autonomoak (RETA), etxeko langileak, itsasoko langileak eta meatzaritza.

6. Langabezia lanetik alde egitean

Normalean, guk borondatez alde egiten badugu, ez dugu langabezia-saririk jasotzen. Salbuespena: lan-baldintzak nabarmen okertzen badira (soldata ez ordaintzea, adibidez) eta epaileak arrazoia ematen badigu.

7. Erretiroaren berezitasunak

• Adina: 2027tik aurrera 67 urte (edo 65 urte, 38 urte eta erdi kotizatuta badituzu).
• Kotizazioa: Gutxienez 15 urte kotizatu behar dira (horietatik 2 azken 15 urteen barruan).

8. Kaleratze objektiboa: Zergatik?

Arrazoi hauengatik gertatzen da: enpresak dirua galtzen duelako (ekonomikoa), lan egiteko modua aldatzen delako (teknikoa) edo ekoizpena jaisten delako. Langilearen gaitasun eza ere izan daiteke arrazoia.

9. Lanak eteteko 5 arrazoi

1. Aldi baterako ezintasuna (gaixotasuna).
2. Jaiotza eta haurra zaintzea (amatasuna/aitatasuna).
3. Eszedentziak.
4. Greba egitea.
5. Indarkeria genero-biktimen kasuan.

10. Ezintasun iraunkorra vs. Tenporala

• Tenporala (IT): "Baja" arrunta da. Denbora mugatu baterako da (gehienez 18 hilabete) eta osatzea espero da.
• Iraunkorra (IP): Langilea tratamendu medikoa jaso ondoren ez bada sendatu eta lanerako gaitasuna betiko edo luzerako galdu badu.