Kapitalismoaren kritika: Marx, Frankfurteko Eskola eta Arendt

C.5. Kapitalismoaren kritika: Karl Marxen pentsamendu iraultzailea eta dialektika Frankfurteko Eskolan

Karl Marx: Materialismo historikoa eta alienazioa

Karl Marx-ek bi ekarpen nagusi egin zituen: materialismo historikoa, errealitatea baldintza materialen analisian oinarrituz azaltzea, eta sozialismoa ideologia gisa. Haren ustez, kapitalismoak alienazioa sortzen du, hau da, gizakia errealitatetik ateratzea eta bere buruarekiko arrotz bihurtzea.

• Alienazio erlijiosoa: Elizak, klase gorenen interesen zerbitzuan, langileek jasaten duten zapalkuntza apaintzen du, zeruan konpentsatuko zaielako ustea zabalduz.
• Alienazio ekonomikoa: Kapitalismoak gizakiaren izaera sakonena kentzen dio. Jabetza pribatuak langilea eta bere lanaren produktua bereizten ditu, gainbalioaren bidez burgesek lanaren fruitu gehiena beraientzat hartuz.

Iraultza eta gizarte komunista

Marxen teorian, azpiegiturak (ekoizpen-harremanak) gainegitura (ideologia, estatua, legea) baldintzatzen du. Kapitalismoaren kontraesanak direla medio, sistemaren porrota eta iraultza gertatzen dira. Iraultza ostean, proletarioen diktadura ezartzen da, azkenik, klaserik gabeko gizarte komunista sortzeko.

Frankfurteko Eskola eta arrazoi instrumentala

Frankfurteko eskolako pentsalariek, nazismotik ihesi, proiektu ilustratua dominazio-tresna bihurtu zela salatu zuten:

• Adorno eta Horkheimer: Ilustrazioaren dialektika (1944) lanean, arrazoi instrumentala gailendu zela argudiatu zuten.
• Habermas: Ekintza komunikatiboa aldarrikatu zuen askatasuna eta justizia babesteko.
• Popper: Gizarte ireki eta plurala defendatu zuen, kritika arrazionalean oinarrituta.
• Rawls: Liberalismo berdintzailea proposatu zuen aukera berberak bermatzeko.

Hannah Arendt: Totalitarismoa eta gaitzaren banalitatea

Hannah Arendt-ek (1906-1975) totalitarismoaren azterketa sakona egin zuen:

Totalitarismoaren jatorriak (1951)

Totalitarismoaren ezaugarriak identifikatu zituen: ideologia totalizatzailea, izuaren sistema sistematikoa, esfera publiko eta pribatuaren deuseztapena eta propaganda bidezko manipulazioa. Hausnarketa honetatik gaitz erradikalaren kontzeptua garatu zuen.

Eichmann Jerusalemen (1963)

Eichmann-en kasuaren bidez gaitzaren banalitatearen ideia garatu zuen. Arendt-en ondorioa argia zen: Eichmann ez zen munstro bat, pentsatzeari uko egin zion gizaki arrunta baizik.