Iraultza Liberalak eta Nazionalismoaren Garapena

1. Amerikako Iraultza

Independentziaren jatorria

Independentziaren jatorria: Ipar Amerikako hamahiru koloniak eratu zituzten.

• Merkataritzaren britainiar monopolioa: Erresuma Batuak ez zien uko egin nahi Amerikako lehengaiei.
• Tentsio politikoa eta zerga-prezioa: Hamahiru koloniak nahiko autonomoak ziren, Ingalaterrako monarkaren agintepean zeuden arren. Stamp Act, Tea Act eta Tearen matxinada sortzea eragin zuen.
• Tea Act: Britainia Handiko Parlamentuak Tea Act izeneko aktak ezarri zituen.
• Tearen matxinada: Independentzia Gerraren hasiera izan zen.

Eskubideak eta Independentzia

Virginiako Eskubideen Adierazpena: Thomas Jeffersonek idatzi zuen eta han, nazioaren subiranotasuna, botere-banaketa eta sufragioa adierazi zituen.

Independentziaren Aldarrikapena: 1776an, hamahiru kolonietako ordezkariek Ameriketako Estatu Batuen Independentziaren Aldarrikapena sinatu zuten Filadelfiako Kongresu Kontinentalean.

Independentzia Gerra: Amerikaren eta Erresuma Batuaren arteko gerra luzea izan zen (1775-1783). Kolonoek Frantziaren eta Espainiaren laguntza izan zuten.

• Saratogako eta Yorktowneko guduak: Garaipen erabakigarriak lortu zituzten.
• Versaillesko Ituna (1783): Gerra amaitu zenean sinatu zen.

1787ko Konstituzioa

• Nazioaren subiranotasuna eta botere-banaketa aitortzen ziren.
• Gizonezkoen sufragio unibertsala (herritar zuriena bakarrik).

2. Frantziako Iraultzaren hasiera

Iraultzaren jatorria

• Gizartearen atsekabea: Nekazariek ia ezin zuten bizi ordaindu beharreko zergengatik.
• Krisi ekonomikoa: 1760tik aurrera, prezioek gora egin zuten.
• Ilustrazioaren ideiak: Luis XVI.ak herritarren babesa galdu zuen, erreformek ez zutelako aurrera egiten.

Estatu Orokorrak eta Asanblea Nazionala (1789)

• 1789ko maiatzean, Estatu Orokorrak Versaillesen bildu ziren.
• Estamentuek kexa-koadernoak idatzi zituzten, bakoitzak bere aldarrikapenekin.
• Ekainean, hirugarren estatuko ordezkariek Asanblea Nazionala izena hartu zuten.
• Horren ondoren, Jeu de Paume aretoan zin egin zuten elkartuta jarraituko zutela Frantziak konstituzio bat izan arte.
• Asanblea Konstituziogilea izendatu zuten beren burua.

1791ko Konstituzioa

• Estatuaren antolaketa: Asanblea Nazionala eta monarkia parlamentarioa ezarri ziren.
• Botere-banaketa: Botere legegilea Asanblearen esku, betearazlea monarkaren gain, eta judiziala auzitegi independenteen esku. Monarkak legeei betoa jartzeko eskubidea zuen.
• Sufragio mota: Zentsitarioa ezarri zen Asanblea aukeratzeko bidetzat.
• Subiranotasun nazionala eta herritarren funtsezko eskubideak aitortu ziren.
• Errolda-sufragioa: 25 urte baino gehiago eta errenta jakin bat zuten gizonezkoek soilik zuten bozkatzeko eskubidea.

Asanblea Legegilea (1791-1792)

• 1791ko urrian Asanblea Legegilea eratu zen.
• Europako monarkiak kezkatu egin ziren Iraultzaren ideien mehatxuagatik.
• Austriak eta Prusiak Frantziaren aurkako gerra deklaratu zuten 1792ko apirilean.

3. Iraultzaren erradikalizazioa

Girondinoen Konbentzioa (1792-1793)

• Konbentzio Nazionala eratu zen; talde indartsuenak girondinoak eta jakobinoak (menditarrak) ziren.
• Errepublikano moderatuek (girondinoek) kontrolatu zuten hasieran.
• Konbentzioak traizioagatik zigortu zuen Luis XVI.a eta gillotinaz hil zuten.
• Europako potentziek Lehen Koalizioa eratu eta gerra deklaratu zioten Frantziari.

Menditarren Konbentzioa (1793-1794)

• Menditarrek estatu-kolpea eman eta boterea lortu zuten Robespierre gidari zutela.
• Konstituzio demokratikoa onartu zen, baina Robespierrek diktadura bat ezarri zuen.
• Izualdia: Errepublikaren kontrako susmagarriak gillotinaz hiltzera zigortu zituzten (50.000 exekuzio, tartean Maria Antonieta).
• Ekonomia kontrolatzeko prezio maximoak eta soldata mugak ezarri ziren, sans-culotte-ekin liskarrak sortuz.
• Robespierrek babesa galdu zuen eta azkenean gillotinaz hil zuten.

Direktorioa eta Iraultzaren amaiera (1795-1799)

• Gobernu moderatu batek 1795eko Konstituzioa onartu zuen.
• Botere betearazlea bost kideko Direktorio bati eman zitzaion.
• Napoleon Bonapartek erregezaleen matxinada bat ito zuen.
• 1799an Brumaireko Estatu-kolpea eman eta Kontsulatua ezarri zuen (Napoleon, Ducos eta Sieyès).

4. Napoleonen Europa

Frantziako modernizazioa

• Merituen araberako karrera eta jaiotza-pribilegioak deuseztatzea.
• Berdintasuna legearen aurrean eta Estatua eta Eliza bereiztea.
• Lanbide askatasuna, Kode Zibila, Frantziako Bankua eta Konkordatua.

Kontsulatua eta Inperioa

• Napoleon lehen kontsul (1799) eta biziarteko kontsul (1802) izendatu zen.
• 1804an enperadore izendatu zuen bere burua.
• Gudu garrantzitsuak: Trafalgar (galdu), Austerlitz eta Jena (irabazi).
• Blokeo kontinentala eta 1808ko Independentzia Gerra.
• Errusiako porrotaren ondoren, aliatuak Pariseraino iritsi ziren eta Napoleonek botereari uko egin zion.

5. Berrezarkuntza eta Vienako Biltzarra

Atzera Antzinako Erregimenera

• Legitimismo monarkikoa: Monarka legitimoek boterea berreskuratu zuten.
• Nazioarteko erantzukizuna: Potentziek esku-hartzeko eskubidea zuten monarkia mehatxupean egonez gero.
• Biltzar-sistema: Nazioarteko arazoak biltzarren bidez konpontzea.

Vienako Biltzarra (1814-1815)

• Metternich buru zela, Europako mapa berrantolatu zen.
• Frantzia iraultza aurreko mugetara itzuli zen eta estatu-tapoiak sortu ziren (Holanda-Belgika eta Piemonte).
• Errusiak, Austriak eta Prusiak lurraldeak banatu zituzten.
• Aliantza Santua eta Aliantza Laukoitza (gero Boskoitza) sortu ziren.

6. Iraultza-bolada berriak (1820-1848)

• 1820: Espainian Riego altxatu zen Fernando VII.aren aurka. Greziak independentzia lortu zuen (1829).
• 1830: Frantzian Karlos X.a kendu eta Luis Filipe Orléansekoa jarri zuten. Belgikak independentzia lortu zuen.
• 1848: "Herrien udaberria". Frantzian Bigarren Errepublika aldarrikatu zen. Luis Napoleon Bonaparte presidente izendatu eta gero Bigarren Inperioa ezarri zuen (1852).

7-8. Nazionalismoak: Italia eta Alemania

Bateratze-prozesuen ezaugarriak

• Nazio sentimendua (kultura, hizkuntza) eta lider indartsuak.
• Gerra eta diplomaziaren bidezko prozesuak.
• Emaitza: Nazio bateratu eta potentzia berriak.

Italiaren bateratzea

• Protagonistak: Viktor Emanuel II.a, Cavour eta Garibaldi.
• 1859an Austriaren aurkako gerra. 1860an "Alkandora Gorriek" Napoles eta Sizilia eskuratu zituzten.
• 1870ean Erroma okupatu eta hiriburu izendatu zuten.

Alemaniaren bateratzea

• 39 estatutan banatuta (Germaniar Konfederazioa), Austriaren mende.
• Protagonistak: Gilen I.a eta Bismarck ("Burdinezko Kantzilerra").
• Hiru etapa: Danimarkaren aurkako gerra (1864), Austriaren aurkakoa (1866) eta Frantziaren aurkakoa (1870, Alsazia eta Lorrena eskuratuz).
• 1871n Alemaniar Inperioa (II. Reich) aldarrikatu zen.