Inperialismoa eta Lehen Mundu Gerra: Kausak eta Ondorioak

Inperialismoa: Definizioa eta Ezaugarriak

Inperialismoa XIX. mendean garatu zen jarrera edo jokabide bat da, non herrialde batek (metropolia) beste batzuk (koloniak) mendean hartzen dituen, botere militarra, ekonomikoa edo politikoa erabiliz.

Potentzia Kolonial Nagusiak

Potentzia kolonial nagusiak Britainia Handia eta Frantzia izan ziren. Bigarren mailako protagonistak Alemania, Italia eta Belgika izan ziren, eta Europaz kanpokoak, berriz, AEB eta Japonia.

Inperialismoaren Eragileak

Faktore Ekonomikoak

Ekoizpena handitu zen, eta ez zekiten non saldu beren produktuak; gainera, baliabide naturalak agortzen hasi ziren. Orduan, merkatuak zabaltzeko eta kapitala inbertitzeko eremu berriak aurkitzeko garaia zela erabaki zuten.

Faktore Demografikoak

XIX. mendean, Mendebaldeko herrialdeetan biztanleria asko hazi zen. Milioika europarrek kolonietara emigratu zuten. Hori gertatzen zen metropolietan langabezia eta ezinegona zegoelako. Migrazio hauek gobernuek kontrolatzen zituzten.

Faktore Politikoak

Potentzia kolonialek itsasoko eta lehorreko ibilbideak kontrolatzeko leku estrategikoak menderatu zituzten. Adibidez, Britainia Handiarentzat funtsezkoa zen Egipto menderatzea, Indiarako ibilbideak kontrolatzeko, Suezko kanaletik pasatzen baitziren.

Faktore Ideologikoak

Faktore hau inperialismoa “justifikatzeko” erabiltzen zuten. Nazionalismoak ekarritako nazio-harrotasunaren ondorioz, ideologia arrazistek indarra hartu zuten.

Inperio Kolonial Nagusiak

Europako kolonia nagusiak Frantziak eta Britainiak zituzten. Britainiar inperioa zen handiena, 33 milioi km² eta 450 milioi biztanle zituen. Koloniak puntu estrategikoetan zituzten, itsas bideak kontrolatu ahal izateko. Frantziako inperioak 10 milioi km² eta 48 milioi biztanle zituen.

Inperialismoaren Ondorioak: Tentsioak

Inperialismoak arazoak ekarri zituen potentzien artean, tentsio ikaragarriak sortuz. Frantziak eta Britainia Handiak talka egiten zuten, Afrikan adibidez, eta Alemaniak bere inperioaren zabalera eta bere herrialdearen garrantzia ez zetozela bat uste zuen; ondorioz, herrialde gehiago kontrolatu nahi zituen.

Kolonietako Administrazio Motak

Europako estatuek kolonizatutako lurretan hiru motatako agindupeko lurrak ezarri zituzten:

• Koloniak: Potentzia kolonizatzailearen subiranotasunaren mendean zeuden.
• Protektoratuak: Potentzia kolonizatzaileek kanpo-politika eta herrialdeko aberastasunen ustiaketa kontrolatzen zituzten.
• Kontzesioak: Herrialde independenteen lurrak ziren, non merkataritza-abantailak lortzen zituzten.

Gizarte Arrazista eta Kolonizazioaren Ondorioak

Kolonia batzuek metropolien antzeko klima zutenez, mendebaldeko biztanle asko kolonietara joan ziren: Kanadara, Australiara, Zeelanda Berrira, Hegoafrikako Errepublikara eta Aljeriara.

Indigenei lurrak kendu zizkieten, eta biztanleria zuria izugarri hazi zenez, gutxiengo marjinatu bihurtu zituzten. Biztanleria indigenak sarraski-politikak (hilketak) pairatu zituen. Kolonizatuak eta kolonizatzaileak guztiz bereizita bizi ziren.

Lehen Mundu Gerra: Arrazoiak eta Garapena

Gerraren Arrazoi Nagusiak

XIX. eta XX. mende bitartean sortutako bi bloke militarren (Aliantza Hirukoitzaren eta Entente Hirukoitzaren) arteko gatazkak izan ziren Lehen Mundu Gerraren arrazoi nagusiak.

Potentzien Arteko Istiluak

Antzinako potentziek (Britainia Handia eta Frantzia) estatu berriak (Alemania eta Italia) isolatu zituzten, lehengairik eta merkaturik gabe utziz. Horregatik, estatu berriek koloniak eskuratzeko beharra izan zuten, eta horiek eskuratzeko norgehiagoka hasi zen. Kasu nabarmenena Marokokoa izan zen, non Alemaniak Frantziaren protektoratua oztopatzen saiatu zen.

Bestalde, istiluak egon ziren Errusia eta Austriaren artean. Otomandar Inperioa desegiten ari zen, eta bi herrialde hauek bertako eremuak eskuratu nahi zituzten. Errusiak eslaviar herrialdeak defendatzen zituen, eta Austriak Itsaso Adriatikoaren kostaldea menperatu nahi zuen. Gatazka hauei Ekialdeko Auzia deritze.

Gerraren Faseak (1914-1918)

Lehen Mundu Gerrak 4 urte iraun zituen (1914-1918) eta 4 alditan bana daiteke:

• Mugimenduen gerra.
• Posizioen gerra.
• 1917ko krisia.
• 1918ko erasoaldia eta gerraren amaiera.

1917ko Krisia

1917an egoera militarra aldatu zen, bi arrazoi nagusirengatik:

• Errusiako Iraultza: Errusian tsarra (enperadorea) tronutik kendu eta gobernu komunista ezarri zen. Brest-Litovskeko Ituna sinatu zen (1918), eta Errusiak gerra utzi eta Alemaniari lurralde asko eman zizkion.
• Estatu Batuak gerran sartu ziren: AEBak, 1917an, gerran sartu ziren, aliatuen blokeari milioi bat soldadu emanez.

1918ko Erasoaldia eta Gerraren Amaiera

Errusiak atzera egiteak aukera eman zion Alemaniari udaberriko azken erasoaldia egiteko. Hala ere, porrot egin zuen, AEBek aliatuak laguntzen zituztelako.