Hizkuntzaren Filosofia: Wittgenstein eta Txillardegi

Filosofia analitikoa eta hizkuntzaren analisia

Filosofia analitikoa XX. mendean garatu zen, eta nahiz eta ez zuen ezaugarri finko zehatzik, laburbilduz, metodo zientifikoa filosofian aplikatzean datza. Haren metodo nagusia errealitatearen analisi logiko-linguistikoa da, hiru ezaugarri nagusirekin:

• Alderdi psikologikoak errealitatearen analisian duen eragina baztertzen du objektuetan zentratzeko.
• Pentsamenduaren analisia hizkuntzaren bidez egiten da —hizkuntza gure pentsamenduaren arkitektura baita—.
• Metafisika espekulatiboa gaitzesten du, ezagutza serio gisa hartzen ez delako.

Ludwig Wittgenstein: Hizkuntza eta mundua

Wittgensteinek (1889-1951) bi obra nagusi idatzi zituen, non bi pentsalari desberdin ikus daitezkeen. "Tractatus Logico-Philosophicus" (1921) lanean, hizkuntzaren eta munduaren egiturak bat datozela argudiatu zuen: munduan dauden gauza bakoitzarentzat hitz bat dago, eta hizkuntzaren esaldi onargarriak mundua deskribatzen dutenak soilik dira, hau da, natura-zientzietakoak.

Gai etikoak, estetikoak eta metafisikoak, gizakiontzat garrantzitsuenak izan arren, ezin daitezke hitzen bidez egoki adierazi, ezin baita esan egiazkoak edo faltsuak diren. Ondorioa argia da: "esan daitekeena argi esan daiteke, eta esan ezin daitekeenaz, hobe isilik."

Hizkuntza-jokoak eta filosofia terapeutikoa

"Filosofia Azterketak" (1953) lanean, aldiz, ikuspegi berria proposatu zuen: hitzaren zentzua erabileraren araberakoa dela, eta hizkuntza komunitatearen konstruktoa denez, hizkuntza-joko aldakor ugari daudela, egoeraren arabera hitz berdinak esanahi desberdina hartuz.

Gainera, natura-zientziak hizkuntza erabiltzeko beste modu bat besterik ez direla esan zuen, besteak —aginduak ematea, istorioak kontatzea, erregutzea— baino gorago egon gabe. Azkenik, filosofiaren zeregina hizkuntzaren erabilera argitzea dela defendatu zuen; hizkuntzak errealitatearen ezagutza estaltzen duenez, filosofia terapeutikoa izan behar baita.

Txillardegi: Hizkuntza, pentsamendua eta herria

Jose Luis Alvarez Enparantza "Txillardegik" (1929-2012) ere hizkuntzaren inguruko ekarpen garrantzitsuak egin zituen. Batetik, edozein hizkuntzaren ezaugarri unibertsalak aztertu zituen: hizkuntza egituragile inkontzientea dela esan zuen, pentsamendua gure hizkuntzaren bidez egituratzen baita.

Haren ustez, errealitatea kaotikoa da, eta giza adimenaren premia sakonena kaos hori taxutzea da; baina taxutze hori hizkuntza bakoitzak bere erara egiten du, logika unibertsalik ez baitago —adibidez, soinu kontagaitzen kaosean, hizkuntza bakoitzak bere fonemak aukeratu ditu—. Azkenik, herriak hizkuntza sortzen du, baina hizkuntzak, aldi berean, pentsamendua eta mundu-ikuskera baldintzatzen ditu, japoniar batek eta euskaldun batek gauzak desberdin ikusten baitituzte hizkuntzagatik.

Bestetik, euskararen problematika berezia ere ikertu zuen, hizkuntzaren analisi filosofikoari euskal ikuspegi propioa gehituz.