Historia de Roma, Fábulas de Fedro, Poesía de Horacio e Comedia Plautina: Guía Completa da Literatura Latina en Galego

Historia de Roma: Resumen de Eutropio

Eutropio 1, 3
Postea Numa: Despois foi nomeado rei Numa Pompilio, que certamente non levou a cabo ningunha guerra, pero non foi de menos proveito para a cidade que Rómulo. Pois non só instituíu leis e costumes para os romanos, que polo costume dos combates eran considerados ladróns e semibárbaros, senón que tamén dividiu o ano, antes confuso sen cómputo algún, en dez meses, e ademais estableceu en Roma infinidade de cerimonias relixiosas e templos. Morreu de enfermidade no cuadraxésimo terceiro ano de mandato.

1, 4
Huic successit: A este sucedeulle Tulo Hostilio. Este renovou as guerras, venceu os albanos, que están a doce millas da cidade de Roma; aos fidenates e aos de Veies, dos cales uns están afastados de Roma seis millas e os outros dezaoito, venceunos nunha guerra, e ampliou a urbe.

1, 5
Post hunc Ancus: Despois deste asumiu o mando Anco Marcio, neto de Numa por parte dunha filla. Loitou contra os latinos, engadiu á cidade o monte Palatino e o Xanículo, e xunto á desembocadura do Tíber fundou unha cidade cerca do mar, a dezaseis millas da cidade de Roma. Morreu dunha enfermidade no vixésimo cuarto ano de mandato.

1, 6
Deinde regnum: A continuación recibiu o reinado Tarquinio Prisco. Este duplicou o número de senadores, edificou un circo en Roma, instituíu os xogos romanos, que perduran ata os nosos días. Venceu incluso os sabinos e uniu o seu territorio á cidade de Roma. Construíu muros e cloacas, comezou o Capitolio. No trixésimo oitavo ano de mandato foi morto polos fillos de Anco, o rei ao que el mesmo sucedera.

1, 7
Post hunc Servius: Despois deste asumiu o mando Servio Tulio, nacido dunha muller nobre pero escrava e prisioneira. Este tamén someteu aos sabinos, engadiu á urbe tres montes, o Quirinal, o Viminal e o Esquilino, e escavou unha fosa arredor do muro. Foi o primeiro de todos en ordenar o censo, que ata ese momento era descoñecido no orbe da terra. Foi asasinado polo crime do seu xenro Tarquinio o Soberbio, fillo do rei ao que el mesmo sucedera e da súa filla, á que Tarquinio tiña como esposa.

2, 5
T. Quintius: Tito Quincio foi enviado en calidade de ditador contra os galos, que chegaran ata Italia. Estes asentáronse a catro millas da cidade, máis alá do río Anio. Alí o máis nobre dos senadores, o mozo Lucio Manlio, matou a un galo que o retaba, despois de telo perseguido para loitar contra el corpo a corpo; e tras quitarlle un torques de ouro e colocalo no seu propio pescozo, recibiu para sempre o sobrenome de Torcuato, tanto para el como para os seus descendentes.

2, 21
L. Manlio Vulsone: Sendo cónsules L. Manlio Vulsón e M. Atilio Régulo, trasladouse a guerra a África. Loitouse no mar contra Hamílcar, xeneral cartaxinés, quen foi vencido. Pois, despois de perder sesenta e catro naves, retirouse. Os romanos perderon vinte e dúas. Pero, ao pasar a África, recibiron en rendición a primeira cidade africana, Clípea. Os cónsules chegaron ata Cartago e, tras devastar moitas prazas fortes, Manlio regresou vitorioso a Roma e levou consigo vinte e sete mil prisioneiros. Atilio Régulo permaneceu en África e dispuxo as tropas contra os africanos. Resultou vitorioso loitando contra tres xenerais cartaxineses, matou a dezaoito mil inimigos, fixo prisioneiros a cinco mil xunto con dezaoito elefantes e aceptou a setenta e catro cidades en alianza. Entón os cartaxineses, vencidos, pediron a paz aos romanos.

Guerras Púnicas e Conquista de Hispania

3, 14
Decimo anno: No décimo ano desde a chegada de Aníbal a Italia, no consulado de P. Sulpicio e G. Fulvio, Aníbal chegou a catro millas da cidade, e a súa cabalería ata as portas. Logo Aníbal, por medo aos cónsules, que viñan co exército, retirouse á Campania. En Hispania os dous Escipións, que durante moitos anos foran vencedores, son mortos por Asdrúbal, irmán de Aníbal, aínda que o exército permaneceu íntegro.

3, 15
Interea ad Hispanias: Mentres tanto, é enviado a Hispania, onde non había ningún xeneral romano, Publio Cornelio Escipión, fillo de Publio Escipión, que combatera tamén alí. Tiña vinte e catro anos e foi case o romano máis importante do seu tempo e do posterior. Este tomou a cidade de Cartago en Hispania, na cal os africanos tiñan todo o ouro, a prata e o material de guerra, e ademais reféns moi nobres que recibiran dos hispanos. Tamén capturou alí a Magón, irmán de Aníbal, ao cal envía, xunto con outros prisioneiros, a Roma. En Roma houbo unha inmensa alegría despois desta noticia.

4, 16
Eodem tempore: Ao mesmo tempo, Metelo en Celtiberia realizou distinguidas fazañas entre os hispanos. Sucedeulle Q. Pompeio. Non moito despois foi enviado tamén Q. Cepión a esta mesma guerra que un tal Viriato levaba a cabo en Lusitania contra os romanos. Por este motivo, Viriato foi morto polos seus, despois de ter instigado as provincias de Hispania contra os romanos durante catorce anos. Primeiro foi pastor, logo xefe de bandidos, e finalmente incitou a tantos pobos á guerra que era considerado o liberador de Hispania fronte aos romanos. E cando os seus asasinos pediron unha recompensa ao cónsul Cepión, respondéuselles que nunca lles agradara aos romanos que os xenerais fosen asasinados polos seus propios soldados.

6, 25
Caesar, bellis: Desde alí César, despois de terminar as guerras civís en todo o mundo, regresou a Roma. Comezou a actuar con insolencia, incluso en contra da acostumada liberdade romana. Por iso, xa que concedía cargos ao seu antollo e facía outras cousas á maneira dos reis e case dos tiranos, foi tramada unha conxura contra el por sesenta ou máis senadores e cabaleiros romanos. Así pois, César, ao acudir á cúria, acompañado doutros, nun día de reunión do senado, foi atravesado por vinte e tres puñaladas.

7, 12
Successit Tiberio: Sucedeulle C. César, de sobrenome Calígula, o máis criminal e pernicioso, que incluso superou as infamias de Tiberio. Emprendeu a guerra contra os xermanos, pero, despois de entrar en Suevia, non levou a cabo ningunha acción con dilixencia. Mantivo relacións incestuosas coas súas irmás, e recoñeceu incluso unha filla nacida dunha delas. Ao ensañarse con todos con enorme avaricia, lascivia e crueldade, foi asasinado no palacio aos vinte e nove anos de idade, aos tres anos, dez meses e oito días do seu reinado.

8, 18
Hinc imperii: A continuación fíxose cargo do goberno do Imperio Romano Séptimo Severo, oriundo de África, da provincia de Trípoli e da cidade de Leptis. Foi o único emperador que se recorda, tanto antes como despois, oriundo de África. Primeiro foi conselleiro do tesouro público, logo tribuno militar, e despois, a través de moitos e variados oficios e maxistraturas, chegou a administrar todo o estado. Restaurou moitas construcións en todo o mundo romano.

Fábulas de Fedro

FEDRO 1, 4
Amittit merito (Un can levando carne por un río): Perde merecidamente quen cobiza o alleo. Un can, mentres nadaba por un río levando carne, viu no espello das augas a súa propia imaxe e, pensando que outra presa era levada por outro, quixo arrebatarlla. Pero a súa avidez foi burlada: soltou o alimento que sostiña na boca e non puido acadar o que desexaba.

4, 3
Fame coacta (Da raposa e a uva): Unha raposa, obrigada pola fame, intentaba alcanzar a uva dunha alta parra, saltando con todas as súas forzas. Como non puido alcanzala, ao retirarse, dixo: "Aínda non está madura, non quero collela verde". Os que rebaixan con palabras o que non poden facer deberán aplicarse este exemplo.

4, 10
Peras imposuit (Acerca dos defectos dos homes): Xúpiter cargounos con dúas alforxas: na espalda puxéronos unha repleta dos nosos vicios e, diante do peito, colgáronos outra cargada cos alleos. Por isto non podemos ver as nosas maldades; tan pronto outros cometen un erro, somos os seus censores.

4, 20
Qui fert (A serpe. A compaixón nociva): Quen presta a súa axuda aos malos, despois dun tempo lamentao. Un home recolleu unha serpe ríxida polo frío e, compasivo, quentouna no seu peito. Tan pronto se recuperou, matou axiña ao home. Ao preguntarlle outro a causa do seu delito, respondeu: para que ninguén aprenda a beneficiar aos malvados.

5, 6
Invenit calvus (Un calvo e outro igualmente desprovisto de pelos): Un calvo atopou por casualidade nunha encrucillada un peite. Achegouse outro igualmente carente de pelos. Dixo: "Vamos, o que haxa de ganancia, que sexa en común". Mostroulle aquel o botín e engadiu ao mesmo tempo: "A vontade dos deuses favoreceunos, pero, sendo o destino contrario, como din, atopamos carbón en vez dun tesouro". A quen burla a esperanza, a ese convén a queixa.

App 12
Asinus iacentem (Un asno e unha lira): Un asno viu unha lira tirada nun prado. Achegouse e tocou as cordas coa pezuña. Ao tocalas, soaron. "Fermosa cousa, pero, por Hércules, caeu en malas mans (acabou mal)", dixo, "porque son descoñecedor desa arte". Se a tivese atopado alguén máis sabio, deleitaría os oídos cos seus divinos sons. Así a miúdo os talentos se perden por unha desgraza.

Poesía Lírica Latina: Horacio

Horacio (65 a.C.), poeta romano nacido en Venusia, era fillo dun liberto que lle proporcionou unha educación moi completa en Roma e Grecia. Participou na batalla de Filipos no bando perdedor e, tras regresar a Roma, obtivo un posto modesto como escribán. A súa vida cambiou cando Virxilio o presentou a Mecenas, conselleiro de Augusto, quen se converteu no seu protector e amigo. Grazas a el, Horacio recibiu unha finca na Sabina e puido dedicarse por completo á poesía, afastándose da vida política.

A súa obra inclúe sátiras, epístolas e poesía lírica. Dentro desta última destacan tres grandes conxuntos: Épodos, Odas e o Carmen Saeculare.

Os Épodos

Son poemas breves inspirados no poeta grego Arquíloco. Teñen un ton violento, satírico e agresivo, con críticas a inimigos persoais, á sociedade e ás guerras civís. Porén, tamén conteñen composicións máis serenas. O máis famoso é Beatus ille, que eloxia a vida sinxela do campo fronte á axitación urbana.

As Odas

Son a parte máis importante da súa obra e a que máis prestixio lle deu. Son 104 composicións repartidas en catro libros, nas que adapta á poesía latina os modelos da lírica grega arcaica. Os seus temas son moi variados: o amor moderado, a amizade, os banquetes, o viño, a natureza, a política e a reflexión moral. Moitas odas teñen contido filosófico e reflicten a influencia do epicureísmo e do estoicismo. Horacio defende unha vida equilibrada, libre de ambicións excesivas, resumida no ideal da aurea mediocritas (dourada medianía). Tamén insiste en aproveitar o presente (carpe diem), xa que a vida é breve. Algunhas odas son patrióticas e celebran a Augusto e a grandeza de Roma.

O Carmen Saeculare

É un himno relixioso compoñido por encargo de Augusto para os Xogos Seculares. Representa a dimensión pública e oficial da súa poesía.

Estilo e pensamento

O estilo de Horacio caracterízase pola perfección formal, a precisión da linguaxe e o equilibrio entre forma e contido. A súa poesía é froito dun traballo coidadoso; busca harmonía, claridade e contención emocional. Aínda que ás veces pode parecer fría, destaca pola súa estrutura perfecta e pola exactitude na escolla das palabras.

Toda a súa lírica está atravesada por unha reflexión constante sobre a vida e a morte. Entre as súas ideas centrais están a moderación, o goce dos pequenos praceres, a amizade, a serenidade do espírito e a aceptación do paso do tempo. O seu pensamento combina o pracer moderado do epicureísmo coa firmeza moral do estoicismo.

Da súa obra nacen varios tópicos literarios que influíron enormemente na Idade Media e no Renacemento:

• Carpe diem: vivir o presente.
• Beatus ille: eloxio da vida retirada no campo.
• Aurea mediocritas: ideal da moderación.
• Non omnis moriar: a inmortalidade do poeta grazas á súa obra.
• Outros tópicos como empezar polo principio (ab ovo), morrer pola patria ou a vida como navegación axitada.

Horacio converteuse así nun dos modelos clásicos da poesía occidental, admirado polo seu equilibrio, a súa profundidade moral e a súa perfección técnica.

Teatro Romano e Comedia Plautina

Principais características da comedia romana

A comedia latina desenvolveuse entre os séculos III e I a.C. e tivo maior repercusión que a traxedia. Especialmente popular foi a comedia palliata, de ambiente grego, escrita en verso, que situaba a acción nunha cidade grega con personaxes e argumentos gregos. Nutríase da Comedia Nova grega, sobre todo de autores como Menandro, Filemón e Dífilo. Esta relación ás veces aparece nas didascalias ou nos prólogos, recitados por un actor.

Un trazo distintivo da palliata romana é a contaminatio, que consiste en fusionar elementos ou escenas de dous ou máis modelos gregos nunha mesma comedia para crear algo novo. O humor dos autores romanos, como Plauto e Terencio, reflicte o seu sentido persoal do cómico, mesmo partindo dos mesmos modelos. Situar a acción nun marco estranxeiro permitía representar situacións que en Roma poderían ser censurables, como un fillo que engana ao pai ou un escravo máis listo que o seu amo.

Autores principais da comedia latina

Os primeiros comediógrafos foron Livio Andronico, Nevio e Ennio. Nevio foi o máis prolífico, escribindo polo menos 28 comedias, e atreveuse a introducir temática política, o que lle valeu o desterro. Os autores cuxa obra se conserva son Plauto e Terencio.

• Plauto (Tito Maccio Plauto, 254–184 a.C.), orixinario de Sarsina (Úmbria), foi cidadán libre e pobre. Traballou no teatro e noutras actividades antes de conseguir éxito coa súa obra. As súas comedias, chamadas motoriae, están cheas de enredos, enganos e confusións, con gran uso de música e canto (cantica), chistes, xogos de palabras, dobres sentidos e expresións do latín coloquial. Atribuíronlle ata 130 comedias, pero só se consideran auténticas 21, entre elas: Amphitruo, Asinaria, Aulularia, Bacchides, Captivi, Casina, Cistellaria, Curculio, Epidicus, Menaechmi, Mercator, Miles Gloriosus, Mostellaria, Persa, Poenulus, Pseudolus, Rudens, Stichus, Trinummus, Truculentus e Vidularia.

• Terencio (Publio Terencio Afer, †159 a.C.), naceu en Cartago, foi primeiro escravo e despois manumitido. Moveuse no aristocrático círculo dos Escipións e gozou de recoñecemento intelectual, aínda que menos que Plauto entre o público popular. As súas comedias son statariae, centradas na caracterización psicolóxica dos personaxes máis que na intriga. Incorporan reflexións morais e filosóficas, cunha linguaxe culta e elegante. Compuxo seis comedias conservadas: Andria, Hecyra, Heauton timorumenos, Eunuchus, Phormio e Adelphoe.

Outros autores importantes foron Cecilio Estacio, de orixe gala, autor de máis de 40 pezas, e Lucio Afranio (c. 160–120 a.C.), que escribiu só fabulae togatae, comedias de ambiente e personaxes latinos.

Principais personaxes da comedia plautina

• Servus callidus: escravo astuto, intelixente, gracioso e mentireiro; busca a súa liberdade e axuda ao amo.
• Adulescens: rapaz namorado, cegado polo seu desexo.
• Senex: pai severo ou avaro, irritable.
• Senex Amator: vello verde ou libertino.
• Virgo / Puella: rapaza nova, inocente ou cortesá.
• Miles Gloriosus: soldado fachendoso.
• Parasitus: vive do que outros dan.
• Leno: alcahuete ou proxeneta.
• Coquus: cociñeiro cómico ou secundario.

Temas e argumentos típicos da comedia plautina

• A acción sitúase na vida privada das clases acomodadas ou na rúa, reflectindo as inquietudes e frustracións da sociedade romana, especialmente tras a chegada de escravos despois da guerra contra Aníbal.
• A trama máis común:
  1. Un rapaz ou amo quere conquistar unha rapaza.
  2. O escravo sagaz ou o alcahuete axuda, enganando ao pai ou ao proxeneta.
  3. Final feliz: descóbrese que a rapaza é de boa familia, recoñecida por unha marca ou obxecto (anagnórise).
• Outras situacións frecuentes: enredos amorosos, confusións, enganos e humor físico ou verbal.
• As comedias de Plauto carecen de reflexión filosófica, pero teñen gran inspiración, sentido do humor e manexo do espectáculo.

Principais características da comedia plautina

• Escrita en verso, con alternancia de cantica (partes cantadas) e diverbia (diálogo).
• Estrutura típica:
  • Prólogo: un personaxe explica o argumento e solicita a boa disposición do público (captatio benevolentiae).
  • Actos: 5, segundo a tradición posterior.
  • Epílogo: conclusión da obra.
• Humor baseado en caricaturas, linguaxe ridícula e xogos de palabras.
• Os escravos son os auténticos protagonistas, burlándose das clases acomodadas.
• Reflexo da vida, costumes e ansias do pobo romano, sempre con final feliz.

Frases e Locucións Latinas

• A posteriori – Do sucedido despois dunha circunstancia.
  Exemplo: "Descubrimos que a empresa tivo perdas a posteriori, despois de revisar as contas do trimestre."
• A priori – Antes de examinar o feito; dedución previa.
  Exemplo: "A priori, pensabamos que o exame sería fácil, pero resultou complicado."
• Ab aeterno – Desde sempre, sen principio nin fin.
  Exemplo: "A amizade entre os dous parecía existir ab aeterno."
• Ad hoc – Para un propósito específico.
  Exemplo: "Crearon un comité ad hoc para resolver a crise da universidade."
• Ad libitum – Libremente, a gusto.
  Exemplo: "O pianista pode interpretar a peza ad libitum, engadindo ornamentación a súa vontade."
• Ad Kalendas Graecas – Para unha data indeterminada; nunca.
  Exemplo: "Dixo que pagaría a débeda ad Kalendas Graecas."
• Ad multos annos – Por moitos anos, desexando longa vida.
  Exemplo: "Brindemos ad multos annos pola nosa amizade."
• Addenda (et corrigenda) – O que hai que engadir ou corrixir.
  Exemplo: "Ao final do libro engadiuse unha sección de addenda et corrigenda coas erratas detectadas."
• Alea iacta est – A sorte está botada.
  Exemplo: "Ao enviar a solicitude ao congreso, pensou: 'Alea iacta est'."
• Alma mater – Nai que alimenta; universidade ou institución.
  Exemplo: "Visitei a miña alma mater para celebrar o aniversario da promoción."
• Ante meridiem (a.m.) – Antes do mediodía.
  Exemplo: "O voo sae ás 9:00 a.m.."
• Ave, Caesar, morituri te salutant – Saúdo dos gladiadores a César.
  Exemplo: "Na representación, os actores gritaron: 'Ave, Caesar, morituri te salutant!' antes de iniciar a batalla escénica."
• Bis – Dúas veces.
  Exemplo: "O conferenciante repetiu a explicación bis para que todos entendesen."
• Bona fide – De boa fe.
  Exemplo: "Entregou o informe bona fide, sen ocultar ningún dato."
• Calamo currente – Ao correr da pluma; rapidamente.
  Exemplo: "Escribiu o borrador calamo currente sen revisalo demasiado."
• Carnes tollendas – Deben suprimirse as carnes.
  Exemplo: "O domingo de Coresma, lembramos que era carnes tollendas."
• Carpe diem! – Aproveita o día presente.
  Exemplo: "Decidiu viaxar sen planear demasiado, lembrando carpe diem!"
• Casus belli – Motivo de guerra.
  Exemplo: "O ataque aos buques foi considerado un casus belli."
• Cave canem! – Coidado co can.
  Exemplo: "No xardín había un cartel que dicía 'Cave canem!'."
• Cogito, ergo sum – Penso, logo existo.
  Exemplo: "Ao reflexionar sobre a súa existencia, lembraba a frase de Descartes: 'Cogito, ergo sum'."
• Condicio sine qua non – Condición imprescindible.
  Exemplo: "O acordo non sería válido sen a firma de todos: era a condicio sine qua non."
• Contra naturam – Contrario á natureza.
  Exemplo: "Considerou contra naturam que se prohibise aos nenos xogar ao aire libre."
• Corpore insepulto – Co corpo sen sepultar.
  Exemplo: "Celebraron o funeral corpore insepulto durante a procesión."
• Corpus delicti – O corpo do delito.
  Exemplo: "A policía buscaba o corpus delicti para probar o asasinato."
• Cum laude – Con eloxio; honra académica.
  Exemplo: "Rematou a carreira cum laude."
• Curriculum vitae – Historial da vida profesional.
  Exemplo: "Presentou o seu curriculum vitae para optar ao emprego."
• Cursus honorum – Carreira de honores políticos.
  Exemplo: "O político completou o seu cursus honorum antes de chegar ao consulado."
• De facto – De feito, sen recoñecemento legal.
  Exemplo: "O goberno de facto asumiu o poder tras o golpe."
• De incognito – De xeito descoñecido, ocultamente.
  Exemplo: "Visitou a cidade de incognito para non ser recoñecido."
• De iure – De dereito, recoñecido legalmente.
  Exemplo: "O novo alcalde era de iure a autoridade oficial."
• Deo volente – Se Deus quere.
  Exemplo: "Marcharemos á excursión mañá, deo volente."
• Honoris causa – Por causa do honor.
  Exemplo: "Recibiu un doutoramento honoris causa pola súa traxectoria científica."
• Do ut des – Dou para que des.
  Exemplo: "No intercambio cultural, o espírito era do ut des: compartimos coñecementos esperando recibir algo a cambio."
• Dura lex sed lex – A lei é dura, pero é a lei.
  Exemplo: "Foi multado por exceso de velocidade, lembrando que dura lex sed lex."
• Ecce homo! – Eis aquí o home.
  Exemplo: "Ao amosar o proxecto, dixo: 'Ecce homo! Aquí está o que vos prometín.'"
• Editio princeps – Primeira edición dun texto.
  Exemplo: "O manuscrito clásico foi publicado como editio princeps."
• Errare humanum est – Equivocarse é humano.
  Exemplo: "Todos cometemos erros; errare humanum est."
• Et cetera (etc.) – E as demais cousas.
  Exemplo: "Levou lapis, gomas, cores, et cetera."
• Ex aequo – Con igual mérito.
  Exemplo: "Os dous atletas quedaron ex aequo na competición."
• Ex cathedra – Con autoridade, de xeito doutrinal.
  Exemplo: "O profesor falou ex cathedra sobre filosofía."
• Ex iure – Segundo o dereito.
  Exemplo: "Actuou ex iure na negociación."
• Ex libris – Dos libros de… (propiedade).
  Exemplo: "No interior do libro poñía: 'Ex libris Casandra'."
• Ex profeso – Intencionadamente.
  Exemplo: "Fixo a pausa ex profeso para chamar a atención."
• Exempli gratia (e.g.) – Por exemplo.
  Exemplo: "Moitos animais, exempli gratia, o león e o tigre, son carnívoros."
• Extra muros – Fóra das murallas, fóra da cidade.
  Exemplo: "O mercado situábase extra muros."
• Facta, non verba – Feitos, non palabras.
  Exemplo: "Mostrou compromiso con accións, facta, non verba."
• Fiat lux – Fágase a luz.
  Exemplo: "O científico exclamou 'Fiat lux!' ao descubrir o fenómeno."
• Gratis et amore – Sen cobrar, por amor.
  Exemplo: "Axudou aos veciños gratis et amore."
• Grosso modo – Sen moita exactitude.
  Exemplo: "Descríbeo grosso modo sen detallar todo."
• Habeas corpus – Que tes o teu corpo; garantía de liberdade persoal.
  Exemplo: "O preso solicitou habeas corpus ante o xuíz."
• Habent sua fata libelli – Os libros teñen o seu destino.
  Exemplo: "Cada libro será lido de maneira diferente: habent sua fata libelli."
• Hic et nunc – Aquí e agora.
  Exemplo: "Debemos resolver o problema hic et nunc."
• Homo homini lupus – O home é un lobo para o home.
  Exemplo: "Na guerra, comprobouse que homo homini lupus."
• Homo sapiens – Home sabio; especie humana.
  Exemplo: "O homo sapiens é a única especie superviviente do xénero Homo."
• Hora est iam de somno surgere – Xa é hora de espertar.
  Exemplo: "Hora est iam de somno surgere; deixemos de procrastinar."
• Horror vacui – Horror ao baleiro.
  Exemplo: "A pintura estaba chea de figuras: horror vacui."
• Ibidem (ib.) – Alí mesmo, na mesma fonte.
  Exemplo: "Cita a obra anterior ibidem."
• Id est (i.e.) – É dicir.
  Exemplo: "Traeu á escola un animal exótico, id est, un camaleón."
• Idem – O mesmo.
  Exemplo: "No documento, o autor repetiu o punto idem."
• Imprimatur / Imprimi potest – Pode imprimirse.
  Exemplo: "O libro recibiu o imprimatur da censura."
• In absentia – En ausencia.
  Exemplo: "O candidato foi elixido in absentia."
• In aeternum – Para a eternidade.
  Exemplo: "A súa memoria permanecerá in aeternum."
• In albis – En branco; sen comprender.
  Exemplo: "Quedou in albis cando lle falaron de física cuántica."
• In articulo mortis – No instante da morte.
  Exemplo: "Escribiu a súa última vontade in articulo mortis."
• In dubio pro reo – En caso de dúbida, a favor do reo.
  Exemplo: "O xuíz aplicou in dubio pro reo ao acusado."
• In extremis – No último momento.
  Exemplo: "Salvouse in extremis do accidente."
• In flagranti delicto – No momento do delito.
  Exemplo: "Foi sorprendido in flagranti delicto roubando."
• In illo tempore – Naquel tempo, naquela época.
  Exemplo: "In illo tempore, a cidade era moi pequena."
• In itinere – No camiño.
  Exemplo: "Tivo un accidente in itinere ao volver do traballo."
• In medio virtus – A virtude está no medio.
  Exemplo: "No carácter, in medio virtus sempre é bo."
• In memoriam – En memoria.
  Exemplo: "Fixeron un acto in memoriam do escritor."
• In mente – Na mente; mentalmente.
  Exemplo: "Tiña a frase in mente pero non a dicía en voz alta."
• In pectore – No peito; en segredo.
  Exemplo: "O Papa gardou o nome do cardeal in pectore."
• In saecula saeculorum – Polos séculos dos séculos.
  Exemplo: "As pedras do templo permaneceron in saecula saeculorum."
• In situ – No lugar mesmo.
  Exemplo: "O arqueólogo estudou os restos in situ."
• Intelligentibus pauca – Aos bos entendedores, poucas palabras.
  Exemplo: "Intelligentibus pauca; xa entenderon o que había que facer."
• In vino veritas – No viño está a verdade.
  Exemplo: "Despois de beber, confesou todo: in vino veritas."
• In vitro – No vidro; fóra do organismo.
  Exemplo: "O experimento realizouse in vitro no laboratorio."
• Inter nos – Entre nós.
  Exemplo: "Inter nos, non me gustou o resultado da reunión."
• Interim – Entretanto; temporalmente.
  Exemplo: "O director interino desempeñou o cargo interim."
• Ipso facto – Inmediatamente, no feito mesmo.
  Exemplo: "Ao ser denunciado, quedou ipso facto suspendido."
• Lapsus calami – Erro ao escribir.
  Exemplo: "Na carta houbo un lapsus calami que cambiou o sentido."
• Lapsus linguae – Erro da lingua.
  Exemplo: "Dixo o nome mal; foi un lapsus linguae."
• Lato sensu – En sentido amplo.
  Exemplo: "Falamos de historia lato sensu, incluíndo economía e cultura."
• Magister dixit – Díxoo o mestre.
  Exemplo: "Non discutas, magister dixit."
• Manu militari – Pola forza armada.
  Exemplo: "A cidade foi ocupada manu militari."
• Mare magnum – Gran mar; multitude ou confusión.
  Exemplo: "O arquivo é un mare magnum de documentos."
• Mea culpa – Pola miña culpa.
  Exemplo: "Recoñecín o erro, mea culpa."
• Memento mori – Lembra que vas morrer.
  Exemplo: "O servo repetía memento mori ao xeneral victorioso."
• Memorandum – O que hai que lembrar; nota.
  Exemplo: "Fixen un memorandum coas tarefas do día."
• Mens sana in corpore sano – Mente sa en corpo san.
  Exemplo: "Practica deporte para manter mens sana in corpore sano."
• Modus operandi – Xeito de actuar.
  Exemplo: "O ladrón tiña un modus operandi moi particular."
• Modus vivendi – Xeito de vivir.
  Exemplo: "A súa economía define o seu modus vivendi."
• Mortis causa – Por causa da morte.
  Exemplo: "O testamento refírese a bens mortis causa."
• Motu proprio – Espontaneamente.
  Exemplo: "Actuou motu proprio, sen que se lle pedira."
• Mutatis mutandis – Cos cambios necesarios.
  Exemplo: "Aplicouse a mesma regra mutatis mutandis a outro caso."
• Nemine discrepante – Por unanimidade.
  Exemplo: "A votación foi aprobada nemine discrepante."
• Nihil novum sub sole – Nada novo baixo o sol.
  Exemplo: "A crise repítese sempre; nihil novum sub sole."
• Nihil obstat – Nada se opón.
  Exemplo: "O libro recibiu o nihil obstat da censura eclesiástica."
• Noli me tangere – Non me toques.
  Exemplo: "Na pintura, María aparece con Xesús dicindo 'Noli me tangere'."