Historia e normalización do galego: evolución normativa, conflito sociolingüístico e poesía contemporánea

Historia da normativización

Tarefas fundamentais:

• Grafización
• Estandarización
• Modernización

Normativización

Normativización: elaboración dun código formal.

Proceso de estandarización

Etapas e variedades:

• Galego popular
• Galego enxebrista
• Galego protoestándar (1936–1980)
• Galego estándar

Tendencias normativas

Dúas tendencias con propostas normativas:

• Reintegracionista (lusofonía)
• Isolationismo / isolacionismo

Normativa oficial: 1982, Normas ortográficas e morfolóxicas.

Desviacións da norma: vulgarismos, arcaísmos, hipergaleguismos.

Interferencias do castelán: introdución de elementos fonéticos, morfosintácticos e léxicos dunha lingua noutra.

O galego no primeiro terzo do século XX

Contexto: demográfico, económico e político-social.

Iniciativas normalizadoras

Irmandades da Fala (1916): nacemento e campaña xornalística en defensa da lingua.

As Irmandades e a dignificación da lingua: creación dun rexistro lingüístico culto e avance na normativización.

As Irmandades e o ensino: primeira revista infantil: As Roladas.

Situación política e educativa

Situación na dictadura de Primo de Rivera: p. ex. papel da igrexa e do ensino.

Iniciativas normalizadoras da igrexa: revista Logos.

Partido Galeguista na II República:

Programa PG: galeguización do ensino, oficialización da lingua.

Intención estandarizadora: establecemento dunha norma de galego escrito. Filólogos: Lugrís Freire, entre outros.

O galego de 1936 a 1975

Guerra Civil (1936–1939): unidade política e lingüística trastornada.

Consecuencias da guerra e a posguerra: frustración do Estatuto de Autonomía.

Situación do idioma: consideración como dialecto; prohibicións e represións.

Evolución do conflito lingüístico: incremento do monolingüismo en castelán e dos prexuízos contra o galego.

Resistencias á asimilación (exilio): recuperación lingüística e cultural por autores como Castelao, Dieste, Seoane, ...

1954: denuncia ante a UNESCO.

Resistencia interior: recuperación de publicacións—por exemplo, Cómaros Verdes; editoriais como Monterrey e Bibliófilos Galegos; xornal La Noche.

Anos 50: Galaxia, labor cultural. Primeira publicación destacada: Antífona da cantiga, de Cabanillas. Revista Grial.

Anos 60: reaparece Grial, Edicións do Castro; créase demanda dende máis ámbitos para a oficialización da lingua.

A norma e o estudo da lingua: depuración da ortografía, tratamento dos diacríticos.

O galego a finais do século XX e principios do XXI

Modelos de lingua

Galego estándar e outras variantes.

Características lingüísticas do galego actual: reformas e actualizacións (Normas ortográficas de 1983).

Galego espontáneo: sistema de sete vocais, idioma herdado.

Neogalego: situación de neofalantes e variedades emerxentes.

Contexto histórico e sociolingüístico

• Demografía
• Situación socioeconómica
• Situación política

Situación sociolingüística:

• Substitución: presenza do castelán como lingua de substitución.
• Falantes: variacións e transformacións sociais.
• Normalización: proceso cara a unha presenza maioritaria en certos ámbitos.

Ámbitos de uso

• Laboral e empresarial
• Institucional: o Estatuto de Autonomía
• Educativo: recuperación lingüística no sistema educativo
• Comunicativo: TVG (p. ex. Xabarín)
• Cultural

Galego no exterior: USC — cursos de galego para estranxeiros.

Linguas minorizadas e linguas minoritarias. O galego en vías de normalización

Lingua minorizada: restrinxidas as súas funcións de uso por competencia desigual con outra(s) lingua(s) de maior prestixio (lingua hexemónica).

Lingua maiorizada: lingua de prestixio social.

Se non se recoñece legalmente a situación dunha lingua minorizada chámaselle monolingüismo estatal irreal.

Lingua minoritaria: aquela que posúe un reducido número de falantes.

Semellanzas entre minoritarias e minorizadas: ambas poden ser linguas sen estado e pertencen a comunidades históricas que forman parte dun territorio máis amplo.

Diferencias entre minoritarias e minorizadas:

• As linguas minorizadas adoitan sufrir unha perda funcional pola presión doutras linguas no mesmo territorio.
• As linguas minoritarias caracterízanse por un menor número de falantes, independentemente do seu recoñecemento institucional.

A poesía de fins do século XX e comezos do XXI. Temas e autores dos 80 e 90. Poetas e tendencias actuais máis relevantes

Anos 70: renovación estética.

Libros que marcan un cambio: Con pólvora e magnolias, Mesteres, Seraogna.

Grupos poéticos

Grupos relevantes:

• Rompente (Méndez Ferrín): protagonismo do mundo urbano.
• Cravo Fondo: implicada no proceso social.
• Alén: innovación lingüística.

Características dos anos 80:

• Culturalismo
• Reivindicación da tradición
• Recuperación da temática intimista e erótica
• Preocupación polos aspectos formais e pola linguaxe
• Influencia da cultura pop

A poesía dos anos 90

Estéticas plurais e diversas.

Poetas e ámbitos dos 90:

• Creación de novas plataformas editoriais
• Proliferación de concursos poéticos
• Insistencia na actividade pública: intención de facer público o texto poético
• Combinación con soporte informático como medio de difusión da nova poesía

Tendencias temáticas

1. Un intimismo da experiencia (temas clásicos: amor, vida, memoria da infancia, soidade, relacións familiares).
2. Abordaxe de temas sociais e patrióticos desde sensibilidades alternativas.
3. Consolidación do mundo urbano e da sociedade de consumo como ámbitos poéticos.
4. Canto nostálxico e pesimista sobre a evolución do rural galego, visto como un mundo en extinción; visión dun territorio mestizo onde convive o tradicional e o moderno.
5. Triunfo dunha poética construída desde a perspectiva feminina como instrumento de liberación da muller á marxe da tradición poética masculina.
6. Reflexión metapoética: diálogo cos tópicos da tradición cultural (p.ex. Miro Villar, Abecedario da desolación).
7. Iniciación dunha liña de poesía posmodernista e política (Chus Pato, M-Talá).

Na poesía máis actual (século XXI)

• Experimentación con novos soportes líricos e novas formas de construción do poema.
• Consolídase a tendencia a facer da poesía un espectáculo en vivo.
• Consolídase unha liña de poesía posmoderna e política.
• Seguen vixentes as exploracións do universo feminino.
• Algúns críticos falan dunha xeración chamada «filoloxía».
• Liña de poesía de tonalidade satírico-irreverente, herdeira do Colectivo Ronseltz.
• Consolidación dunha poesía orientada a público infantil e xuvenil.