Historia da Lingua Galega: Dos Séculos Escuros ao Rexurdimento

Os Séculos Escuros (Séculos XV, XVI e XVII)

Coñécese como Os Séculos Escuros á etapa de profunda decadencia política, social e cultural que sufriu Galicia tras o esplendor da lírica medieval. Durante os séculos XV, XVI e XVII, o galego desapareceu por completo como lingua escrita, oficial, xudicial e administrativa en favor do castelán, un proceso provocado pola centralización política da Coroa de Castela (a chamada "domesticación e castración do Reino de Galicia").

Aínda que o galego seguiu sendo a lingua viva, falada no día a día polo pobo (arredor do 90% da poboación), quedou totalmente apartada dos ámbitos de poder e prestixio. Ao non producirse literatura escrita nin documentos oficiais nesa lingua, xerouse o prexuízo social de que o galego era un dialecto inculto, rústico e deformado, non apto para a alta cultura.

A Ilustración (Século XVIII)

A situación do idioma comezou a dar un xiro drástico no século XVIII coa chegada da Ilustración, un movemento europeo baseado na razón, a ciencia e o progreso. En Galicia, os intelectuais ilustrados decatáronse do atraso económico da rexión e ligárono á marxinación cultural do pobo e á falta de educación.

Foi nesta época cando xurdiron as primeiras voces intelectuais que defenderon a dignidade e a validez da lingua galega fronte aos prexuízos dos séculos anteriores, destacando dous frades bieitos:

• O Padre Feijoo (Benito Jerónimo Feijoo): Foi un dos ensaístas máis importantes de toda España. No seu ensaio "Uso de la lengua gallega" fixo unha defensa puramente intelectual do idioma. Desmontou os argumentos que consideraban o galego unha lingua inferior ou "basta", explicando que ningunha lingua é inculta por si mesma, senón pola falta de uso escrito ou polas circunstancias políticas.
• O Padre Sarmiento (Martín Sarmiento): Discípulo de Feijoo, Sarmiento pasou á historia como o primeiro gran filólogo e investigador do galego. Dedicou a súa vida a estudar cientificamente a lingua, demostrando que o galego non era unha deformación do castelán, senón unha lingua románica propia con orixe directa no latín, coa mesma dignidade que calquera outra. Moi adiantado ao seu tempo, Sarmiento esixiu que se ensinase aos nenos na súa propia lingua nas escolas de Galicia e que os xuíces e curas falasen en galego para non deixar ao pobo en situación de indefensión. Ademais, para demostrar o valor literario do idioma, escribiu o Coloquio de vintecatro galegos rústicos.

Grazas ao traballo de Feijoo e Sarmiento no século XVIII, o galego recuperou o respecto científico e cultural que perdera nos Séculos Escuros, abrindo o camiño para a súa posterior resurrección literaria no século XIX co Rexurdimento.

A lírica profana: Cantigas de escarnio e maldicir

As cantigas de escarnio e maldicir forman parte do cancioneiro satírico da lírica profana galego-portuguesa. A súa función principal non é educar nin moralizar, senón criticar e divertir ao público a través da burla.

Diferenzas clave

• Cantigas de escarnio: Utilizan a ironía e o dobre sentido de forma encuberta.
• Cantigas de maldicir: Atacan de xeito directo e sen filtros, empregando acotío unha linguaxe groseira.

As súas orixes relaciónanse coas coplas populares do Entroido e co sirventés provenzal. Teñen unha temática moi variada que abarca a sátira obscena, a crítica social (contra nobres, clérigos ou profesionais), a sátira literaria (ataques entre poetas) e a crítica política. Entre os seus autores máis coñecidos destacan Afons'Eanes do Coton, Estevan da Guarda, Pero García d'Ambroa e Pero da Ponte.

As Cantigas de Santa María

As Cantigas de Santa María representan a vertente relixiosa desta literatura medieval. Trátase dunha colección de 427 composicións dedicadas a loar á Virxe María, promovida polo rei Alfonso X o Sabio no século XIII como unha obra colectiva na que traballou un amplo equipo de poetas e músicos.

Ademais do seu valor literario e musical, posúen un gran valor artístico polas ilustracións (miniaturas) que acompañan os textos. As composicións divídense en dous grupos:

• Cantigas narrativas: Relatan milagres da Virxe cun esquema didáctico fixo (pecado, petición de axuda, salvación e moralexa).
• Cantigas líricas ou de loor: Aparecen de dez en dez e adaptan o esquema do amor cortés profano para convertelo en amor espiritual cara á Virxe.

Métrica e lingüisticamente, son cantigas de refrán (con estribillo), usan maioritariamente a estrofa do zéjel e empregan unha lingua máis coloquial e rica que a lírica profana.