Historia da Arte do Século XIX: Do Neoclasicismo ao Impresionismo

Contexto histórico da arte do século XIX

O século XIX foi un período de profundas transformacións políticas, sociais e económicas que se reflectiron directamente nas correntes artísticas da época:

• Fin do Antigo Réxime e Arte Rococó: Tras un período de prosperidade no século XVIII e o apoxeo do Antigo Réxime —o sistema social baseado na monarquía absoluta e na sociedade estamental dominada pola nobreza—, desenvólvese a arte rococó.
• A Ilustración e a Arte Neoclásica: A difusión das ideas da Ilustración, corrente de pensamento que busca entender o mundo e ordenar a sociedade en base a principios racionais, destacando entre eles os principios do liberalismo, dá paso á arte neoclásica.
• Revolucións Liberais e Arte Romántica: O período das revolucións liberais, iniciadas a finais do século XVIII (revolución americana, revolución francesa) e prolongadas durante toda a primeira metade do século XIX, pon fin ao Antigo Réxime e establece novos sistemas liberais. Nun clima de forte axitación política no que tamén se difunden as novas ideas do nacionalismo, xorde a arte romántica.
• Revolución Industrial e Arte Realista: En paralelo, o inicio da Revolución Industrial en Gran Bretaña a mediados do século XVIII e a súa difusión por Europa no século XIX provocan:
  • Unha transformación trascendental da economía que dá nacemento á industria moderna, impulsando a arquitectura do ferro.
  • Graves problemas sociais debido ás malas condicións de traballo nas novas industrias, o que ocasiona o desenvolvemento dun importante movemento obreiro, reflectido na arte realista.
• Expansión Imperialista e Novas Formas de Arte: A expansión imperialista dos países europeos, fortalecidos pola industrialización, que dominan numerosos territorios por todo o mundo, propicia o contacto con tradicións artísticas diversas. Isto, unido aos novos inventos que permiten reproducir imaxes (como a fotografía), leva a un cuestionamento da función da arte e á exploración de novas formas de plasmar a realidade: impresionismo, postimpresionismo...
• Fin de Século e Modernismo: A sensación de cambio de era a finais do século XIX pola acumulación dos cambios políticos, sociais e económicos culmina no modernismo.

Características xerais da arte do século XIX

Aínda que os principios básicos de cada estilo se desenvolven de xeito particular, cabe destacar algunhas ideas xerais que definen este período de transición:

• París como centro artístico: A cidade de París convírtese, desde mediados do século XIX, no centro artístico indiscutible de Europa.
• O Academicismo: Co Neoclasicismo créanse as Academias de Belas Artes e nace a arte académica ou academicismo. Este sistema establece as normas que deben rexer a produción artística, inicialmente baseadas nas ideas neoclásicas, aínda que integrando despois elementos románticos e realistas.
• A Subxectividade do Artista: Co Romanticismo colle forza a idea da subxectividade do artista, quen debe plasmar na súa obra as súas impresións individuais máis que reproducir un estilo xeral ou académico.
• O Carácter Crítico da Arte: Co Realismo reivindícase o carácter crítico da arte, que debe servir para cuestionar e denunciar as inxustizas da sociedade do seu tempo.
• A Ruptura co Realismo Estrito: Co Impresionismo comézase a explorar novas formas de plasmar a realidade, afastadas do realismo estrito, unha vía rupturista que se afondaría decididamente no postimpresionismo.

O Impresionismo (último terzo do século XIX)

Contexto do Impresionismo

O nacemento do Impresionismo está estreitamente ligado a factores tecnolóxicos, científicos e sociais da época:

• Avance da Revolución Industrial: Con importantes efectos sobre o mundo da arte:
  • Aparición da fotografía: Permite reproducir fielmente as imaxes, o que leva a un cuestionamento da función tradicional da arte e á exploración de novas formas de plasmar a realidade.
  • Desenvolvemento da teoría da cor: Analízase cun enfoque científico a composición das cores e as relacións existentes entre elas (deseño da roda de cores, definición de cores primarias, secundarias e complementarias), favorecendo novos usos da cor por parte dos pintores.
• Expansión imperialista: O contacto con tradicións artísticas diversas ofrece novos modelos de expresión aos artistas que se afastan da arte académica europea. Destaca especialmente a influencia da estampa xaponesa, caracterizada por cores planas e pola ausencia de perspectiva tradicional.
• Exaltación do individualismo: Por influencia do pensamento romántico, desenvólvese unha crecente experimentación artística por parte dos novos creadores.

Xurdimento do estilo e artistas destacados

• Édouard Manet como figura fundacional: En 1863, ao ver rexeitada a súa obra (destacando O almorzo na herba) no Salón oficial de exposicións de París, de corte académico, crea un salón de exposición alternativo: o Salón dos Rexeitados (Salon des Refusés), onde expón as obras non admitidas pola academia.
• Creación do grupo impresionista: Desenvólvese un grupo de pintores innovadores arredor de Manet que crean un estilo orixinal en oposición á arte académica: o Impresionismo. Entre as sús figuras máis destacadas atópanse:
  • Auguste Renoir
  • Edgar Degas
  • Alfred Sisley
  • Claude Monet: Probablemente o que leva o novo estilo ao extremo, con obras fundamentais como Impresión: sol nacente e a serie de cadros dedicados á catedral de Rouen.

Características do Impresionismo

• Captación da luz e do instante: Existe un desexo de captar o esencial da realidade: o efeito da luz sobre os obxectos, que é o que o ollo realmente percibe. Dáse unha importancia central á luz e á cor, descuidándose en cambio outros aspectos da pintura tradicional como o volume, a perspectiva xeométrica ou o realismo descritivo.
• Predominio da cor sobre o debuxo: Inténtase captar a luz dun instante preciso mediante pinceladas soltas e rápidas, reducidas a manchas de cor que o ollo do espectador recompón na súa mente para formar as figuras. Isto xeneraliza a pintura ao aire libre (plein air) para tratar de plasmar o momento fugaz.
• Uso de cores puras xustapostas: As cores mestúranse no ollo do espectador e non na paleta. Utilízanse de forma preferente cores puras xustapostas, incluso nas zonas de sombra, onde se empregan tonalidades escuras e frías en vez do negro puro.
• Perda de importancia do tema: O tema representado pasa a un segundo plano, converténdose nun mero pretexto para o estudo da luz e dos seus efectos cambiantes.
• Escultura impresionista: Aplícanse principiós semellantes á escultura, creando obras de aparencia inacabada (non finito), con trazos bastos e acabados rugosos. Isto xera numerosos contrastes de luces e sombras na superficie que reforzan a súa forza expresiva. Destacan os artistas:
  • Auguste Rodin: Creador de obras mestras como O pensador, Os burgueses de Calais ou o monumento a Balzac.
  • Camille Claudel: Destacando a súa obra A idade madura.

Estilos derivados: A evolución cara ás vangardas

A experimentación artística continuou por parte de varios pintores do grupo que, tras unha fase inicial impresionista, desenvolveron estilos sumamente orixinais e influentes:

Neoimpresionismo ou Puntillismo

Mantén os principios teóricos do Impresionismo (o desexo de captar a luz), pero aplicados dunha forma máis científica e metódica. Substitúense as pinceladas rápidas por miles de pequenos puntos de cores puras aplicados nun proceso longo, minucioso e calculado. O ollo do espectador realiza a mestura óptica das cores a certa distancia.

• Pintores destacados: Camille Pissarro e Georges Seurat (autor da célebre obra Tarde de domingo na Grande Jatte).

Postimpresionismo

Esta etiqueta xenérica designa a unha serie de artistas que, tras abandonar o impresionismo, desenvolveron estilos completamente distintos e moi individuais, pero compartindo todos eles unha profunda ruptura coa arte tradicional e académica:

Paul Cézanne

Mostra un grande interese pola plasmación dos volumes, considerados por el como a auténtica esencia das cousas. Logra isto mediante a simplificación xeométrica das formas (esferas, conos e cilindros), pintadas con capas continuas de cores planas para resaltar a súa solidez, e a combinación de varios puntos de vista simultáneos. Obras destacadas: Natureza morta, Os xogadores de cartas. Exerceu unha forte influencia na corrente cubista das vangardas do século XX.

Vincent van Gogh

Destaca polo seu desexo de expresar as emocións internas do propio artista a través da deformación das formas (liñas rectas para expresar estabilidade e calma; curvas, espirais e trazos grosos para suxerir axitación e inquedanza) e o uso de cores polo seu puro valor expresivo e simbólico (cores frías asociadas a emocións negativas, cores cálidas asociadas a emocións positivas). Obras destacadas: A habitación de Arlés, A noite estrelada. Exerceu unha forte influencia na corrente expresionista das vangardas do século XX.

Paul Gauguin

Busca un retorno ao primitivismo para facer unha arte máis esencial, pura e espiritual. Logra isto mediante a simplificación das formas e o uso de cores planas, intensas e arbitrarias, escollidas polo seu valor expresivo e no pola súa fidelidade á realidade. Obras destacadas: Visión despois do sermón, Cristo amarelo. Exerceu unha forte influencia na corrente fauvista das vangardas do século XX.

Henri de Toulouse-Lautrec

Caracterízase pola recuperación do debuxo e da liña, postos ao servizo dunha pintura de formas realistas pero con cores planas e homoxéneas, carente de perspectiva tradicional e moi influída pola estampa xaponesa. Obras destacadas: Salón da rue des Moulins e numerosos carteis publicitarios. Exerceu unha forte influencia na corrente modernista de finais do século XIX e, máis alá, no desenvolvemento da cartelaría do século XX.