Hirugarren gerra karlista

Enviado por Chuletator online y clasificado en Historia

Escrito el en vasco con un tamaño de 12,11 KB

 

CADIZKO KONSTITUZIOA: Espainiako gizartearen zati handi bat Armekin frantziarrekin borrokatzen zen bitartean, ilustratu gutxi batzuek Frantzian iraultza burgesa eragin zuten ideiak ezarri nahi zituzten.
1810eko Urtarrilean Batzorde Zentrala Cádizen babestuta behin-behineko antzeko Zerbaitetan eratu zen. Cadiz hiria giro oso liberala zeukan momentu hartan eta Horrek guztiz baldintzatu zuen Batzordearen egunerokoa. 1810eko irailean bildu Zireneta Diputatuek Espainiako Nazioaren osotasuna defendatzeko zina egin zuten. Zenbait dekretu garrantzitsu Eta batez ere 1812ko Konstituzioa idatzi zuten bertan, herrialdea aldatzeko Nahia zutela adieraziz, Espainia monarkia liberala eta parlamentu-monarkia Ezarriaz. Azken hau bideratu ahal izateko, ulertu egin behar da nola bideratu Zen Gorteetako ordezkaritza. Gerra egoera zela eta goi-noblezia eta Elizako Hierarkia ia-ia ez ziren ordezkatuta egon. Ondorioz, Gorteetan trebakuntza Intelektuala zuten erdiko klaseak, elizgizonak, abokatuak, funtzionarioak, Militarrak eta katedradunak ziren nagusi, baita industria eta Merkataritza-burgesiako kideak. Hau da, gehiengo liberala bildu zer bertan, Erreformen aldekoa. Cadizko Gorteetan bi joena nagusi sortu ziren: Liberalak, Eraldaketa iraultzaileak egitearen aldekoak eta Absolutistak, antzinako ordena Monarkikoa eustearen aldekoak. Lehenak izango dira orokorrean inposatuko Direnak, bai Antzinako Erregimena egiten den legegintza-lanean, dekretuen Bidez, baita, nagusiki, 1812ko Konstituzioan.

GERRA ZIBILA: Espainian, Hego Euskal Herria barne, jazotako gerra izan zen. Espainiako armadako militar batzuek Bigarren Errepublikako Gobernu demokratikoaren aurka eginiko estatu kolpe batez hasi zen. Haren Sorburua izan zen Espainiako eskuindarrek ez zutela onartu ezker alderdien Fronte Popularrak, 1936ko otsailaren 16ko hauteskunde orokorren bidez, Espainiako agintea eskuratu izana. Uztailaren 17an eta 18an, Espainiako Armadaren zati handi batek estatu kolpea jo zuen Errepublikaren gobernuaren Aurka eta, porrot egin zuenez, herrialdea bitan zatitu zen. Errepublikako agintariek, beren kontrolpeko Eremuan, hilketa horiek gerarazteko ahalegin handiak egin zituzten; agintari Frankisten aldetik, berriz, aurkariak eta balizko aurkariak hiltzea beren Gobernua sendotzeko erabilitako estrategia izan zen. Gerraren ondoren, Francisco Franco jeneralak bereganatu zituen estatuko aginpide guztiak. Hego Euskal Herria ere zatitu zuen. Alde batetik, eusko abertzaleak eta ezkerreko Alderdiak errepublikaren alde agertu ziren. Bestetik, Alderdi Karlistak, Euskal Herriko zenbait gunetan oso indartsua zenak, eskuindarren alde jo eta berehala Nafarroa eta Arabaren gehiena eskuindarren ondoan lerrokatu ziren. Bizkaian, Gipuzkoan eta Arabako zati txiki batean, EAJk gidatuta, Eusko Jaurlaritza eratu Zen. Gernikako bonbardaketa.

3.GERRA KARLISTA:1870eko martxoan Karlisten buruzagi politiko eta militarra zen Ramón Cabrerak, bere ustez, "armaz garaipena lortzeko egoera ez zegoela" eta "Espainia gerra Zibil berriaz arriskatzea nahi ez zuenez" dimisioa aurkeztu zuen. Karlos Erregenahiak, erbestean hilabetez matxinada Prestatzen ari zela, 1872an Espainiako koroa eskuratzeko zuen eskubidea Aldarrikatzeko data izango zela erabaki zuen. Gerra honen gudaleku nagusia, Lehen Karlistaldian bezala, Hego Euskal Herria izan zen. Baina, 1872ko Uztailean, Filipe V.A ezarritako Planta Berriko dekretuen bitartez Indargabetutako foruen berrezarpena proposatu zuenean, hein handi batean Katalunian eta neurri txikiagoan Valentzian eta Aragoin matxinada hara zabaldu Zen. Andaluzian eta beste hainbat lekutan ere zenbait partidak mendietara joan Eta guda baino bandolerismoari ekin zioten inguruko biztanleen artean Jarraitzaile gutxi zituztenez gorriak ikusi zituzten ekintzak burutzeko. 1873ko Otsailean Espainiako Lehen Errepublika aldarrikatu zutenean, isabelinoak ziren Monarkiko asko karlista aldera pasatu ziren. Era berean matxinada kantonalistak Karlisten lerroak indartu zituen. 1874ko urtarrilean Pavíaren estatu-kolpe eta 1874ko abenduaren 29ko Arsenio Martínez Camposen altxamendua, aldiz, karlistei Indarrak kendu zizkieten. 1868an eta Alfontso XII.A Espainiakoaren bitartez, Lehenengo Borboi leinua berrezarri zutenean, Espainiako gobernuak Aulki Santuarekin hitzarmena sinatu zuenean eta Ramón Cabrerak "al Partido Carlista" agirien bitartez Alfontso XII.A Espainiakoa onartu zuenean guda Amaitu zen.

EUSKAL FORUAK:Hego Euskal Herriko Foruak Hego Euskal Herrian indarrean diren edo izan diren lege berezien multzo Bat dira. Herriaren ohiturak, pribilegio politiko nahiz ekonomikoak, eta zigor Arauak biltzen dituzte. Erregeak, berresten zituen foruak. Hego Euskal Herriak Ez zuen foru bakar bat izan, baizik eta lau herrialdeetako bakoitzak berea izan Du, eta hainbat udalerrik bere foru bereziak ere izan ditu. Hala ere, hainbat Ezaugarri berdin izan zituzten foru horiek guztiek, eta horregatik hitz egin Dezakegu Hego Euskal Herriko foruez oro har. Foru horiek Erdi Aroan eta Antzinako Erregimenean eratu ziren, eta 1839 arte iraun zuten. Urte hartatik Aurrera, ika-mika ugariren sorburu izan ziren, eta horren ondorioz gatazka Armatuak ere izan ziren, bereziki karlistaldiak. Udalerrietan oinarritzen da. Bertako partaideek batzar nagusiak hautatzen zituzten, eta horiek aldundien Bitartez jarduten zuten, gero erregearen korrejidorearen esku hartzearekin.

ALFONTSO 13AREN ERREGEALDIA:1898ko hondamendiak Espainiako politikarien frustrazioa eta intelektualen Ezkortasuna eragin zuen. Ondorioz, erregenerazionismoa sortu zen. Joaquin Costa Izan zen mugimendu horren pertsonaiarik garrantzitsuena. Erreformak egitea Proposatu zuen, herrialdearen atzerapena gainditzeko, eta jauntxokeria eta Ustelkeria desagerrarazteko. 1902an, Alfontso XIII.
Ak tronua eskuratu zuen 1876ko Konstituzioak indarrean jarraitu zuen, eta turnismoari eutsi zioten, Baina alderdi politikoetako liderrak aldatuta. Alderdi kontserbadorean, Maurak Cánovas ordeztu zuen, eta liberalean, berriz, Canalejas aritu zen, Sagastaren Ordez. Lider berriak, erregenerazionismoak eraginda, politika-bizitza Eraldatzen saiatu ziren. Maurak jauntxokeria desagerrarazi nahi zuen, Hauteskunde legea eta tokiko administrazioa ere datzearen bidez, baino ez zuen Lortu. Canalejasek deszentralizazio-politika egin zuen, baina haren neurri Eztabaidatuena giltzarrapoaren legea izan zen. Espainian erlijio-ordena berriak Kokatzea debekatzen zuen lege horrek. Hala ere, alderdi liberalak eta Kontserbadoreak gero eta ordezkari gutxiago zituzten. Kataluniako eta Euskadiko Burgesiek alderdi abertzaleak babestu zituzten (Kataluniako Lliga eta Eusko Alderdi Jeltzalea); erdiko klaseetako batzuek eta langileek errepublikanoei eta PSOEri Ematen zioten botoa, eta sindikatuek (UGT eta CNT) indar handia izatea lortu Zuten. 1909. Urtetik aurrera, Berrezarkuntzaren sistemak zenbait krisi izan Zituen. Krisiek sistema desagertzea eragin zuten: 1909an, Aste Tiagiko a izan Zen, Bartzelonan gertatutako herri-matxinada. Marokoko gerrarako tropetan Herri- klaseko jendea soilik bidalzeagatik gertatu zen, aberatsek ordaindu Egiten baitzuten soldadutza ez egiteko. 19l7ko krisia izan zen arazorik Larriena. Urte horretan militarren protesta gertatu zen, maila-igoeretan Diskriminazioa zegoeiako, bai eta politikarien protesta ere: parlamentarioen Biltzarrerako deia egin zuten Barcelonan, konstituzio berri bat eskatzeko. Halaber, Mugimendu sindikalak greba orokorrerako deia egin zuen I919tik l923ra Bitartean, gizarte-indarkeria piztu zen. Errusiako Iraultzak Langile-mugimenduaren erra dikalizazioa eragin zuen, politika-ekonomia eta Gizarte-iraultza lortzeko. Gobernuek eta enpresariek indarkeria erabili zuten Mugimendu hori suntsitzeko (ihesaren legea). Krisiari aurre egiteko, alderdi Politiko burges guztiak (Llíga barne) elkarlanean aritu ziren, Kontzentrazio-gobernuetan. Baina ezegonkortasuna ez zen amaitu : 1917tik 1923r A, 43 gobernu-aldaketa oso edo partzial izan ziren.

PRIMO DE RIVERAREN DIKTADURA:Krisi bete-betean, Annualgo porrota gertatu zen (I92I) Marokoko gerran. 10.000 soldadu baino gehiago hil ziren, eta ezkerreko oposizioak ikerketa Eskatu zuen, hondamendiaren erantzulea nor zen jakiteko. Armadaren zati batek, Bere burua babesteko, boterea eskuratzea erabaki zuen.I923an, Primo de Rivera Jeneralak, eregearen baimenaz, estatu- kolpea eman zuen. Konstituzioa eten egin Zuen, Gorteak desegin, eta alderdi poiitikoak eta sindikatuak debekatu. Halaber, Marokoko gerra amaitu zuen. Diktadurak l930era arte iraun zuen, I920ko Hamarkadako ekonomia oparotasunari esker. Goren une horliobra publikoak egiteko Eta industria garapena bultzatzeko aprobetxatu zuten. Hala ere, 1927 tIk Aurrera, intelektualak, ikasleak, langile taldeak eta talde abertzaleak Erregimen autoritarioa kritikatzen hasi ziren. Oposizio horí zela-eta erregeak Primo de Rivera babesteari utzi zion, eta jeneralak dimititu egln zuen, 1930eko Urtarrilean. Alfontso XIII.Ak beste gobernu bat eratzeko agindua eman zuen, Hauteskundeetarako deia egin eta konstituzioa berrezar zezan. Baina oso Oposizio handia zegoen erregearen aurka, diktaduraren konplizetzat hartzen Zutelako. Politikari errepublikanoek, sozialistek eta kataianistek eta Monarkiko ohi batzuek ere bai Donostiako ituna sinatu zuten, 1930eko abuztuan, Hauteskundeetara elkarrekin aurkezteko eta errepublika ezartzeko.

1917KO KRISIA: Espainiar historiografiak 1917ko urtean izandako zenbait gertaerari emandako Izena da. Gertaera horiek borboitar monarkiaren berrezarkuntzaren sistema Politikoa kolokan jarri zuten, nazioarteko ingurune gatazkatsu batean. Krisiak Hiru arlo jo zituen bereziki: militarra, politikoa eta langileriarena. 1917 Arte Espainiako sistema politikoa 1874an sortu zena izan zen, Monarkia Borboitarra berrezartzean. Sistema hau Antonio Cánovas del Castillo Politikariak prestatu zuen, britainiar parlamentarismoa aintzat harturik, Aurreko garaietako ezegonkortasuna garaitzeko asmoz. 1914an Europan Lehenengo Mundu Gerra hasi zen. Gerraren urteak Espainiarentzat erabakigarriak izan Ziren, bere neutraltasunagatik eta 1917. Urtea funtsezkoa izan zelako 1874an hasitako Monarkia borboitarraren berrezarkuntzaren sistema politikoaren oinarrien Deskonposaketarako. Nahiz eta Gerra hasi eta bi egun geroago Espainiak Neutraltasun eta ez-parte-hartze dekretu bat atera, gerrak Espainiara hainbat Arazo ekarri zituen. Gerra zela eta, Espainiak bere kanpo-eskakizuna igotzen Ikusi zuen. Honek ekoizpenaren eta esportatzearen gorakada ekarri zuen, baina Ez barne-eskaintzarena edota soldatena, eta inflazioa eta merkataritza zein industria Espekulazioa areagotuz joan ziren. 1917ko martxoan UGT (sozialista) eta CNT (anarkista) sindikatuak elkartu egin ziren greba orokor baterako deialdia Antolatzeko. Hego Euskal Herrian 1917ko krisia bizi izan zen. Izan ere, Espainiak Lehenengo Mundu Gerran neutral agertzeagatik bizkaitar burgesiak irabazkin Handiak lortu zituen gerran aritzen ziren bi taldeekin salerosketan ibiliz.

FRANKISMOA:Frankismoa Frankoren Diktadura, 1939tik 1975era, sostengatu zuen ideologia eta printzipio politikoen Multzoa da. Iritzi desberdinak daude frankismoaren ideologiaren ezaugarri Nagusiari buruz: batzuen arabera, Espainian agindu zuen denbora guztian zehar Erregimen faxista izan zen; beste batzuen arabera, ordea, erregimen Autoritarioa izan zen funtsean, faxismoaren elementu zenbait biltzen zituen Arren. Nazionalkatolizismoa ere aipatu izan da frankismoaren osagai nagusitzat. Francisco Franco Caudillo edo buruzagiaren agintzaritzapean, beste erakunde Batzuk ere mamitu zuten frankismoa: Ofentsiba Nazional-Sindikalistako Batzarren Espainiako Falangea alderdi bakarra, Movimiento Nacional izenekoa, Espainiako Armada eta Eliza Katolikoak.

Entradas relacionadas: