Hiri-egitura, Lurralde Antolaketa eta EBko Sozioekonomia

Hiri-egitura: Alde Zaharra, Zabalgunea eta Periferia

Hiri-egitura hiria antolatzeko modua da, mendeetako urbanizazio-prozesu luzearen emaitza. Espainiako hirietan hiru eremu nagusi bereizten dira, bakoitza bere morfologia, funtzio eta problematikarekin:

• 1. Alde Zaharra (jatorria – XIX. mendea): Industrializazio aurreko hiria da, harresiz inguratua eta bilbe itxikoa. Plano-aniztasuna du: erromatarren cardo eta decumanus ardatzak, Erdi Aroko plano irregularra elizekin eta jauregiekin, eta Barrokoko plaza nagusiak fatxada uniformeekin. Industrializazioarekin harresiak eraitsi ziren eta gunea tertziarizatu egin zen. Problematika nagusiak saturazioa, narriadura eta gizarte-segregazioa dira; horiei aurre egiteko birgaitze-politikak daude martxan ondare historikoa babesteko.
• 2. Zabalgunea (XIX. mende erdia – XX. mendea): Industrializazioak ekarritako hazkundeari erantzuteko sortu zen. Burgesen zabalguneak plano erregularra du, lauki-formakoa, etxadi itxiekin eta hasieran bizitegi-funtzio burgesarekin; gaur egun CBDa da, hiri-funtzio nagusien egoitza. Aldi berean, langile-auzoak eta industria-guneak agertu ziren fabriken inguruan, kalitate eskasekoak eta pilaketa handikoak. Gaurko problematika nagusia bizitegi-funtzioaren beherakada eta gehiegizko tertziarizazioa dira.
• 3. Periferia (1950etik gaur arte): Hazkunde demografiko eta industrial handiaren ondorioz hedatu zen kanporantz. Bizitegi-auzo askotarikoak biltzen ditu: txabolak, sustapen ofizialeko bloke handiak eta dentsitate txikiko etxeak, hala nola familia bakarreko txaletak edo etxe atxikiak. Horrez gain, periferiako industria-poligonoak, parke teknologikoak eta merkataritza-gune handiak ditu. Problematika nagusiak gizarte-segregazioa eta autoarekiko menpekotasuna dira.

Espainiako Lurralde-unitateak

Espainiako Estatuaren antolaketa administratiboa 1978ko Konstituzioan oinarritzen da, eta lurraldea hiru maila nagusitan banatzen du, bakoitzak bere kudeaketa eta eskumenak dituela:

• Udalerria: Lurralde-unitaterik txikiena eta herritarrengandik hurbilena da. Udalak kudeatzen du, alkateak eta zinegotziek osatua, eta oinarrizko zerbitzuak ematen ditu: ura, argiteria, zabor-bilketa, kale-garbiketa eta hirigintza-lizentziak. Espainian 8.000 udalerri baino gehiago daude, tamaina eta biztanleria oso desberdinekoak.
• Probintzia: Udalerri multzoz osatua dago, eta 1833ko Javier de Burgosen banaketan du jatorria. Guztira 50 probintzia daude, eta Diputazio probintzialek kudeatzen dituzte. EAEn eta Nafarroan, ordea, Foru Aldundiak dira, eta eskumen handiagoak dituzte Kontzertu Ekonomikoari esker (zerga propioak biltzen dituzte). Probintziaren funtzio nagusia udalerrien arteko lankidetza ziurtatzea da, batez ere herri txikiei zerbitzuak emateko.
• Autonomia Erkidegoa: Unitaterik handiena da: 17 erkidego eta 2 hiri autonomo (Ceuta eta Melilla) daude. Erkidego bakoitzak bere Autonomia Estatutua du, oinarrizko legea dena, eta Legebiltzarrak (botere legegilea) eta Gobernu Autonomoak (botere betearazlea) osatzen dute. Hezkuntza, Osasuna, Hirigintza eta Garraioa bezalako gaiak kudeatzen dituzte. Espainiako eredua deszentralizatua da, elkartasun-printzipioan oinarritua (Lurralde arteko Konpentsazio Funtsa) eta nazionalitateen aniztasuna onartzen duena.

EBko Ikasketa-maila eta Hezkuntza-gastua

Aurkeztutako mapak Europar Batasuneko bi aldagai erlazionatzen ditu: hezkuntzan egindako gastu publikoa, BPGaren ehunekoan adierazia, eta 25-64 urte bitarteko biztanleen ikasketa-maila. Datuek argi erakusten dute lurralde-desoreka nabarmena dagoela EBren barruan, baldintza historiko, ekonomiko eta politikoen ondorioz.

• Iparraldeko eta ipar-mendebaldeko Europa: Gasturik altuenarekin nabarmentzen da, batez ere Suedia, Danimarka, Finlandia eta Belgika herrialdeetan, BPGaren %6tik gora bideratzen baitute hezkuntzara. Eremu honetan biztanleriaren %40 inguruk goi-mailako ikasketak ditu, eta %20k baino gutxiagok ez du bigarren hezkuntza gainditzen. Hori bat dator EBko eskualderik dinamikoenak eta lehiakorrenak izatearekin.
• Hegoaldeko Europa: Aldiz (Italia, Grezia, Portugal), inbertsioa apalagoa da eta bigarren hezkuntza baino gainditzen ez duten pertsonen ehunekoa altua da. Espainia, hala ere, salbuespena da: unibertsitarioen tasa %40ra hurbiltzen da, iparraldeko herrialdeetatik gertu.
• Erdialdeko eta ekialdeko Europa: Gastua BPGaren %5 ingurukoa da, eta Kroazian eta Hungarian are baxuagoa. Goi-mailako ikasketadunen ehunekoa txikia da eta bigarren hezkuntza nagusi da. Eremu hau bloke sobietarretik datorrenez, oraindik garapen-prozesuan dago.

Ondorioz, hezkuntza-gastuaren eta ikasketa-mailaren arteko korrelazio positiboa egiaztatzen da: gehiago inbertitzen den lekuetan, prestakuntza-maila ere altuagoa da.

EBko Goi-teknologiako Sektoreetako Enplegua

Aurkeztutako mapak Europar Batasuneko goi-teknologiako sektoreetan diharduen biztanleria aktiboaren banaketa erakusten du. Datuek lurralde-desoreka nabarmena agerian uzten dute, baldintza ekonomiko eta historikoen ondorioz.

Oro har, enplegu mota hau hiriburuetan eta haien periferietan kontzentratzen da, ikerketa-zentro, unibertsitate eta merkatu nagusiekiko hurbiltasunak abantaila handiak ematen baititu berrikuntzarako eta ezagutza-transferentziarako.

• Ipar-mendebaldeko Europa: Eskualderik dinamikoena da eta sektore honetan langile gehien biltzen dituena. Mapak "banana urdina" deritzon korridore industrial tradizionala erreproduzitzen du: Herbehereak, Belgika, Alemania eta Frantzia iparraldea zeharkatzen dituen ardatza, gaur egun Irlandara ere hedatua Dublingo teknologia-poloari esker.
• Herrialde periferikoak: Muturreko egoeran daude Grezia, Bulgaria, Errumania eta Portugal, non goi-teknologiako enpleguaren ehunekoa oso txikia den inbertsio publiko eta pribatu urriagatik.
• Tarteko egoera: Espainia, Italia eta Frantziak kontraste handiak dituzte beren barnean: gune metropolitano nagusiak (Madril, Bartzelona, Milan edo Paris) oso garatuak dira, baina gainerako lurraldeetan langile gutxi dabil sektore honetan.

Ondorioz, mapak EBren erdigunearen eta periferiaren arteko etena berresten du teknologiaren alorrean.