Hiri-egitura, Demografia eta Lan-merkatua

Hiri-egitura eta hirien antolaketa

Hiri-egitura hiriaren antolaketa da, morfologiaren eta funtzioen arabera, eta urbanizazio-prozesu luze baten emaitza da. Espainiako hirietan hiru eremu nagusi bereizten dira: alde zaharra, zabalgunea eta periferia.

Alde zaharra: Industriaurreko hiria

Alde zaharra industriaurreko hiriaren zatia da, sorreratik XIX. mendeko industrializaziora artekoa. Gaur egun azalera txikia du, baina ondare-balio handia. Harresiz inguratutako hiriak ziren, hiri-bilbe trinkoa eta kale estuak zituzten, eta eraikin baxuak nagusi ziren. Lurzoruaren erabilera anitza zen (etxebizitzak, dendak, tailerrak…), eta gizartea auzoetan antolatzen zen. Planoak askotarikoak ziren: erromatarrek erregularrak, musulmanek irregularrak eta kristauek anitzak. Industrializazioarekin kale berriak ireki eta dentsitatea handitu zen, eta burgesia zabalguneetara joan zen.

Biztanleria-piramidea eta demografia

• Iruzkindu beharreko grafikoa: Biztanleria-piramidea.
• Grafiko mota: Barra horizontal bikoitza.
• Helburua: Biztanleria sexuaren eta adinaren arabera adieraztea.
• Ardatzak: Bertikala (adina 5 urtez behin) eta horizontala (ehunekoak: gizonak ezkerrean, emakumeak eskuinean).
• Piramidearen forma: Kutxa-forma (gizarte zahartua).

Egitura sexuaren arabera

• Jaiotzean: Normalean gizon gehiago jaiotzen dira.
• Erdialdean: Sexuen arteko kopurua parekatu egiten da.
• Goialdean: Emakume gehiago daude (bizi-itxaropena luzeagoa delako).
• Gizonezkoen heriotza-tasa altuagoaren arrazoiak:
  • Biologikoak: Emakumeak biologikoki indartsuagoak dira hormona-sistema eta sistema immunologikoagatik.
  • Sozio-kulturalak: Tradizioz, gizonezkoek bizimodu arriskutsuagoa izan dute, nahiz eta azken urteotan ohitura-desberdintasunak gutxitzen ari diren.

Egitura adinaren arabera

• Oinarria: Zabala bada, jaiotza asko (populazio gaztea); estua bada, jaiotza gutxi (populazio zahartua).
• Erdia: Zabala bada, lan egiteko jende asko; estua bada, lan-indar txikiagoa.
• Goikoa: Zabala bada, populazio zahartua; estua bada, adineko gutxi.

Gertaera demografikoen iruzkina

Gertaera demografiko esanguratsuenak piramidearen profileko sargune eta irtenguneetan islatzen dira. Sarguneek jende gutxiago jaio dela adierazten dute; irtenguneek, berriz, biztanleria haztea esan nahi dute.

Lan-merkatuko kontzeptu nagusiak

1. Soldata-arrakala: Lanpostu bera lan-baldintza berberekin betetzen duten gizonen eta emakumeen arteko soldata-desberdintasunari dagokio.
2. Kristalezko sabaia: Oztopo ikusezinak dira, emakumeen garapen profesionala eta erantzukizun handiko karguetara iristea eragozten dutenak, nahiz eta gizonen prestakuntza eta lan-esperientzia bera izan.
3. Lanbide arteko gutxieneko soldata (LGS): Edozein langilek jaso beharreko gutxieneko ordainsaria da. Inork ezin du muga horretatik behera kobratu. Muga hori Estatuko Gobernuak ezartzen du, KPIa eta produktibitatea bezalako faktoreen arabera.
4. Lan-hitzarmena edo hitzarmen kolektiboa: Langileen ordezkarien eta enpresaburuen arteko akordioa da. Lan-harremana arautzen du (soldatak, lan-jarduna, oporrak, etab.).
5. Sindikatua: Langileen interesak babesteko elkartea da, bereziki lan, ekonomia eta gizarte-interes komunen alde egiteko.
6. Negoziazio kolektiboa: Enpresa batean akordio bat lortzeko abiarazten den prozesua, hitzarmen kolektiboan gauzatzen dena.
7. Patronala: Enpresaburuen interesak defendatzen dituen elkartea.
8. Greba: Langileek modu kolektiboan lan-jarduera etetea, hobekuntzak aldarrikatzeko edo eskubideen murrizketen aurka egiteko.
9. Kontratu mugagabea: Amaiera-datarik ez duen kontratua (kontratu finkoa).
10. Enplegua Erregulatzeko Espedientea (EEE): Enpresen gastuak murrizteko prozedura, plantilla edo lanaldia murriztean datzana.

Hiri industriala eta periferiaren garapena

Hiri industriala industrializazioarekin garatu zen. Zabalguneak XIX. mendeko hedapen planifikatuak dira, plano erregularrean antolatuak eta burgesiaren bizileku bihurtuak. Lorategi-auzoak XX. mendearen hasieran sortu ziren, familia bakarreko etxebizitzekin. Bestalde, langileen auzoak eta industria-guneak periferian kokatu ziren, bizi-baldintza kaskarragoekin.

Periferia 1950etik aurrera garatu zen, hazkunde demografikoaren eta nekazaritza-exodoaren ondorioz. Hiriaren kanpoaldean kokatzen da, eta bertan hiri eta landa-erabilerak nahasten dira. Bertan daude txabolak, etxe babestuak, etxebizitza-poligonoak eta industria-guneak. Hirien hazkundearekin hiri-aglomerazioak sortu dira, batez ere metropoli-inguruak.