Guía Completa de Fonética, Morfología y Sociolingüística del Gallego

Fonética y Grafía del Gallego

Fonema = Grafía

b = b/v. Consoante, oclusiva, bilabial, sonora.

k = C(a,o,u)/qu/k. Consoante, oclusiva, velar, xorda.

g = g/gu. Consoante, oclusiva, velar, sonora.

θ = c (e,i)/z. Consoante, fricativa, interdental, xorda.

ʃ = x, ks. Consoante, fricativa, palatal, xorda.

tʃ = ch. Consoante, africada, palatal, xorda.

λ = ll. Consoante, lateral, palatal, sonora

ɾ/r = rr/r consoante, vibrante, simple, alveolar, sonora (-r-) // consoante, vibrante, múltiple, alveolar, sonora (r-, -rr-)

ɲ = ñ. Consoante, nasal, velar, sonora

ŋ = nh. Consoante, nasal, palatal, sonora

/d/: Consoante, oclusiva, dental, sonora

/p/: Consoante, oclusiva, bilabial, xorda /t/: Consoante, oclusiva, dental, xorda

/s/: Consoante, fricativa, alveolar, xorda /f/: Consoante, fricativa, labiodental, xorda

/l/: Consoante, lateral, alveolar, sonora /m/: Consoante, nasal, bilabial, sonora

• /a/: vogal, aberta, central

• /ɛ/: vogal, semiaberta, palatal
• /e/: vogal, semipechada, palatal
• /i/: vogal, pechada, palatal
• /ɔ/: vogal, semiaberta, velar
• /o/: vogal, semipechada, velar
• /u/: vogal, pechada, velar

Dialectos del Gallego

- Bloque occidental: Fisterrá, Bergantiña e Pontevedresa. gheada

- Bloque central: Provincias de Coruña y Pontevedra, casi toda la provincia de Lugo y Orense. cas gheada irmao/irmá.ti/tu.

- Bloque oriental: Asturias león y Zamora, este de Lugo y Orense. -is: cais. seseo ni gheada. guarda. grupos iniciales cua- gua-: -ui- -u-: muito-muto-ín en vez de -iño: camín, paxarín.

Morfología del Gallego

LEXEMAS: significado léxico

MORFEMAS: significado gramatical.

• Constitutivos: ofrecen información gramatical: xénero, número, VT, MMT e MNP (estes tres últimos no verbo)
• Facultativos: modifican superficialmente o significado da palabra base e nunca cambian a categoría gramatical da mesma. Son: aumentativos, diminutivos e despectivos
• Derivativos: cambian substancialmente o significado da palabra base e poden modificar a súa categoría gramatical: prefixos, sufixos, infixos.

Derivación

Consiste en combinar un lexema con morfemas facultativos ou derivativos. Estes poden ir antes do lexema (prefixos) ou despois (sufixos). Os infixos, que aparecen ás veces entre lexema e sufixo, carecen de significado.

Prefixos

A maioría dos prefixos son de orixe grega e latina:

• Prefixos gregos: a/an-, arqui-, ex-, hiper-, peri-...
• Prefixos latinos: bis-, re-, extra-, vice- ..

Prefixos apreciativos

(valor intensificador): arqui-, extra- hiper-, pre-, re-, sobresuper-...

Prefixos nocionais (modifican o contido do lexema):

• negación: a-, anti-, contra-, des/dis-, in-...
• lugar: entre-/intra-, meta-, retro-, sobre/super-, sub, tras/trans, ultra...
• tempo: ante-, pos-, pre-...
• cantidade ou tamaño: bis/bi-, multi-, pluri-, semi-, uni-...

SUFIXOS NOMINAIS

(crean substantivos e adxectivos):

Aumentativo: homazo –--Diminutivo: libriño –--Superlativo: listísimo –--Lugar: froitaría –---Profesión: ferreiro –-- Xentilicio/lugar: lucense----- Colectivo: alumnado –--Caracterizador: barbudo –-- Golpe dado con: coitelada –-- Obxecto/recipiente: moedeiro –-- Acción ou efecto: malleira----- Condición ou estado: cegueira –--- Tempo: sementeira –--- Abstracto: fereza Posibilidade ou capacidade: visible

VERBAIS (crean verbos): Florecer, certificar

ADVERBIAIS (crean adverbios): Docemente, suavemente

Composición

Consiste na combinación de dous ou máis lexemas: moto-serra

Parasíntese

Consiste en combinar os dous procedementos anteriores, composición e derivación:

AUGA+ARDER+ENTE= AUGARDENTE

• simple: Lexema+morfemas constitutivos
• compuesta: Lexema+lexema picapiedra
• derivada: (Prefixo)+lexema+(sufixo): in-felic-idad
• parasintética:
  • lexema+lexema+sufixo: centrocampista
  • prefixo+lexema+sufixo: indomable

Siglas y Acrónimos

SIGLAS: unión das letras, normalmente iniciais, de varias palabras que forman un sintagma. Escríbense con maiúscula e sen puntos: ESO (Educación Secundaria Obrigatoria)

ACRÓNIMOS: combina as letras ou sílabas de varias palabras. Xeralmente aparece como entrada nos dicionarios. Renfe (Rede Nacional de Ferrocarrís Españois)

Familia Léxica

(campo léxico): conxunto de palabras derivadas, compostas e parasintéticas formadas a partir do mesmo lexema: campo, campestre, campesiño, acampar ...

• Familia léxica regular: o lexema non presenta variación ao longo de toda a familia: metro, métrico, quilómetro ...
• Familia léxica irregular: integra palabras patrimoniais, cultismos e semicultismos polo que o lexema presentará variacións: leite, leiteiro, leitaría, lácteo; persoa, persoal, personalizar, personalismo, personaxe..

Flexión Verbal

ANDABAMOS: R: and ------- VT: a ------ MMT: ba ----- MNP: mos

Verbos

PRESENTE: ando ----- Copreterito indicativo: andaba ---- Pretérito indicativo: andei ---- Futuro: andarei ---- Postpretérito: andaría ----- Presente subxuntivo: ande — Preterito subxuntivo: andase ---- Futuro subxuntivo e infinito conxugado: andarmos —

Semántica

A denotación é o significado obxectivo ou recto dunha palabra, sen ningún complemento valorativo, afectivo ou sentimental. Connotacións: Cando as palabras adquiren asociacións de significado adicionais de carácter subxectivo, cultural, ideolóxico, etc

Antonimia

• OPOSICIÓNS GRADUAIS: termos intermedios (medio) Baleiro-cheo
• OPOSICIÓNS COMPLEMENTARIAS negación mutua: Calar-falar
• OPOSICIÓNS RECÍPROCAS implícanse mutuamente: Comprar-vender

Cambios Semánticos

Creación de novas palabras: NEOLOXISMO: ecoloxismo --------- Perda de palabras – ARCAISMO: concela: cosmético usado na Idade Media -------- Cambios de significado: vilán (habitante dunha vila-persoa ruín) -------- Ampliación de significado: palabras polisémicas

Causas de los Cambios Semánticos

1. Causas históricas: a evolución da sociedade provoca, ben a aparición de novas palabras, ben a ampliación de significado de palabras xa existentes. Así a palabra PLUMA evoluciona no seu significado de “apéndice da pel das aves”-“pluma de ave para escribir”- obxecto con depósito de tinta para escribir.
2. Causas psicolóxicas: certas asociacións mentais provocan que algunhas palabras cambien ou amplíen o seu significado. É o caso da metáfora e metonimia. Dente (da boca)-dente (de allo): metáfora baseada na similitude de forma Ribeiro (comarca)- viño desa comarca: metonimia
3. Causas sociais: as sociedades rexeitan certas realidade e as palabras a elas asociadas. Xorden así: Palabras tabú (cego)----- Eufemismos ( invidente) ------ Disfemismos (termo pexorativo): carrilana (coche)
4. Causas lingüísticas: cambios derivados de asociacións que as palabras contraen entre si na fala. Un dos recursos que xera este tipo de cambios é a elipse mediante a cal un elemento gaña a significación da voz elidida: (tarxeta) postal-postal

Sociolingüística del Gallego

Historia de la lengua

• 1978: Constitución Española: recoñece España como estado plurilingüe: o castelán é a lingua oficial do estado e o resto das linguas serán oficiais nas respectivas comunidades de acordo cos Estatutos de Autonomía.
• Estatuto de Autonomía de Galicia (1981): recoñece o galego como lingua propia de Galicia e os idiomas galego e castelán como oficiais. Amais, indica que os poderes públicos garantirán o uso normal do galego e promoverán o seu uso.
• Lei de Normalización Lingüística (1983): regula os dereitos dos cidadáns a empregar o galego, establece medidas de revitalización social nos ámbitos dos que estivera ausente, establece que os topónimos galegos teñen como única forma oficial a galega.
• Plan Xeral de Normalización Lingüística (2004): tenta detectar as carencias existentes no proceso de normalización nos diferentes sectores sociais e promover medidas para que esta sexa efectiva.

Consecuencias

o galego está presente, en maior ou menor medida, en todos os ámbitos e ten un emprego real en todas as funcións da sociedade. Segue sendo unha lingua non normalizada por:

• Seguen presentes prexuízos, retroceso do galego como lingua primeira.
• Decrece da porcentaxe de falantes, lingua minoritaria entre a mocidade e nas cidades.
• Castelán é a lingua das clases dominantes.
• A literatura galega non é popular.
• Uso maioritario do castelán na xustiza e igrexas.
• Pouca representación do galego en medios de comunicación

El Gallego en Diferentes Ámbitos

El gallego en la enseñanza

1975: incorporación do galego no ensino e logo como lingua vehicular doutras. Pouco cumprimento da lexislación vixente, aumento na lectura e escritura en galego pero diminuen os falantes.

El gallego en los medios de comunicación

A Lei de Normalización Lingüística establece coma lingua usual nas emisoras de radio e televisión baixo a Comunidade Autónoma, a cal axudará económica e materialmente ós medios de comunicación que empreguen o galego. Creación da RTVG. Non hai iningún medio impreso diario e de cobertura de uso exclusivo da linguda galega. O galego queda relegado a seccións de pouca importancia.

El gallego en la iglesia

Distanciamento da lingua galega:

• A imposición de xerarcas foráneos
• A identificación da igrexa coas elites da sociedade.
• Prexuízos infundados no clero baseados en gran número de casos coa actitude cara ó galego nos Seminarios.
• Só un sector moi pequeno da igrexa ten posturas normalizadoras.

El gallego en la Administración

A Lei de Normalización Lingüística establece que os poderes públicos de Galicia potenciarán o emprego do galego en todos os planos da vida pública, cultural e informativa.

Situación Sociolingüística Actual

mellora nas competencias lectoras e escritoras en galego - diminución número de galego-falantes Uso do galego nas diferentes funcións sociais atopamos o seguinte:

• Función de identidade: o galego deixa de ser lingua maioritaria como lingua inicial como consecuencia do proceso desgaleguizador.
• Función familiar: dáse unha discordancia entre xeracións:
• Función laboral: minoritario no sector servizos e entre profesións liberais.
• Función cultural: ten maiores logros: teatro, literatura, música, audiovisual…
• Función internacional: a lingua galega pode ter esta dimensión integrada no ámbito da lusofonía con 200 millóns de falantes.

Características Lingüísticas Actuales

A Real Academia Galega e o Instituto da Lingua Galega en 1982 crea Normas ortográficas e morfolóxicas. Deterioro do galego utilizado perda dos trazos propios da fonética da lingua (entoación, sistema vocálico …) e na contaminación a nivel morfosintáctico (uso de tempos compostos, mala colocación do pronome átono, erros na conxugación verbal, etc) amais dos erros léxicos (castelanismos, vulgarismos, hipergaleguismos, etc).