Las Grandes Campañas Militares de Roma: Expansión y Conflictos en el Mediterráneo
La Segunda Guerra Púnica y el Triunfo de Escipión
3.20 Anno quarto decimo posteaquam in Italiam Hannibal venerat, Scipio, qui multa bene in Hispania egerat, consul est factus et in Africam missus. Is in Africa contra Hannonem, ducem Afrorum, pugnat; exercitum eius interficit. Syphacem, Numidiae regem, qui se Afris coniunxerat, capit et castra eius invadit.
Syphax cum nobilissimis Numidis et infinitis spoliis Romam a Scipione mittitur.
Qua re audita, omnis fere Italia Hannibalem deserit.
3.20. En el año décimo cuarto después de que Aníbal había venido a Italia, Escipión, que había hecho muchas cosas con éxito en Hispania, fue hecho cónsul y enviado a África. Este lucha en África contra Hanón, general de los africanos; aniquila al ejército de éste. Captura a Sifax, rey de Numidia, que se había unido a los africanos, e invade el campamento de éste. Sifax es enviado por Escipión a Roma con los más nobles númidas y con infinitos despojos.
Escuchado este asunto, casi toda Italia abandona a Aníbal.
3.21 Ita anno septimo decimo ab Hannibale Italia liberata est. Legati Carthaginiensium pacem a Scipione petiverunt. Senatus ex arbitrio Scipionis pacem iussit cum Carthaginiensibus fieri. Scipio his condicionibus dedit: ne amplius quam triginta naves haberent, ut quingenta milia pondo argenti darent, captivos et perfugas redderent.
3.21. Así, en el séptimo año, Italia fue liberada de Aníbal. Los embajadores de los cartagineses pidieron la paz a Escipión. El senado, a partir de la opinión de Escipión, ordenó que se hiciera la paz con los cartagineses. Escipión la ofreció con estas condiciones: que no tuvieran más de treinta naves, que dieran quinientas mil libras de plata, que devolvieran los prisioneros y los prófugos.
3.22 Interim Hannibale veniente ad Africam pax turbata est, multa hostilia ab Afris facta sunt. Hannibal quoque frequentibus proeliis victus a Scipione petit etiam ipse pacem.
3.22. Entretanto, viniendo Aníbal a África, la paz fue turbada y se llevaron a cabo muchas hostilidades por los africanos. Aníbal, también vencido en frecuentes combates por Escipión, pidió asimismo él mismo la paz.
3.23 Interea proelium ab utroque duce instructum est. Scipio victor recedit. Post id certamen pax cum Carthaginiensibus facta est. Scipio Romam rediit, ingenti gloria triumphavit atque Africanus ex eo appellari coeptus est.
3.23. Entretanto fue preparado el combate por ambos generales. Escipión resultó vencedor. Después de este enfrentamiento se hizo la paz con los cartagineses. Escipión regresó a Roma, con gran gloria celebró el triunfo y se comenzó a llamársele el “africano” a partir de esto.
Finem accepit secundum Punicum bellum post annum nonum decimum, quam coeperat.
Tuvo su fin la segunda guerra púnica después del décimo noveno año de que había comenzado.
Tercera Guerra Púnica y la Caída de Numancia
Tercera guerra púnica
4.10 Tertium deinde bellum contra Carthaginem suscipitur, sexcentesimo et altero ab urbe condita anno, L. Manlio Censorino et M. Manilio consulibus, anno quinquagesimo primo postquam secundum Punicum transactum erat. Hi profecti Carthaginem oppugnaverunt.
4.10. Luego se inicia la tercera guerra contra Cartago, en el año 602 desde la fundación de la ciudad, siendo cónsules L. Manlio Censorino y M. Manilio, en el año quincuagésimo primero después de que se había terminado la segunda guerra púnica. Estos, habiendo avanzado, atacaron Cartago.
Scipio tunc, Scipionis Africani nepos, tribunus ibi militabat. Huius apud omnes ingens metus et reverentia erat. Nam et paratissimus ad dimicandum et consultissimus habebatur. Itaque per eum multa a consulibus prospere gesta sunt.
Entonces Escipión, nieto de Escipión el Africano, militaba allí como tribuno. Entre todos era enorme el temor y el respeto hacia él, pues no solo era considerado muy preparado para luchar, sino también muy prudente. Por consiguiente, por medio de él muchas cosas fueron llevadas a cabo por los cónsules con éxito.
Toma de Numancia
4.17 Q. Pompeius deinde consul, a Numantinis, quae Hispaniae civitas fuit opulentissima, superatus, pacem ignobilem fecit.
Post tantam igitur ignominiam P. Scipio Africanus secundo consul factus et ad Numantiam missus est; postremo ipsam Numantiam diu obsessam fame confecit.
4.17. Luego el cónsul Q. Pompeyo, derrotado por los de Numancia —que fue la ciudad más rica de Hispania—, hizo una paz vergonzosa.
Después de tan gran ignominia, P. Escipión el Africano fue hecho cónsul por segunda vez y enviado a Numancia. Finalmente redujo por el hambre a la propia Numancia, asediada durante largo tiempo.
Nuevos Territorios y Conflictos: Asia, Yugurta y los Piratas
Roma hereda Asia
4.18 Eodem tempore Attalus, rex Asiae, frater Eumenis, mortuus est heredemque populum Romanum reliquit. Ita imperio Romano per testamentum Asia accessit.
4.18. Al mismo tiempo Atalo, rey de Asia, hermano de Eumenes, murió y dejó como heredero al pueblo romano. Así Asia se añadió al imperio romano por testamento.
Guerra de Yugurta
4.26-27 P. Scipione Nasica et L. Calpurnio Bestia consulibus Iugurthae, Numidarum regi, bellum inlatum est, quod Adherbalem et Hiempsalem, Micipsae filios, fratres suos, reges et populi Romani amicos, interemisset.
4.26-27. Siendo cónsules P. Escipión Nasica y L. Calpurnio Bestia, se declaró la guerra a Yugurta, rey de los númidas, porque había matado a Aderbal y a Hiempsal, hijos de Micipsa, hermanos suyos, reyes y amigos del pueblo romano.
Missus adversus eum consul Calpurnius Bestia, corruptus regis pecunia, pacem cum eo flagitiosissimam fecit, quae a senatu improbata est. Postea contra eundem insequenti anno Sp. Postumius Albinus profectus est. Tertio missus est Q. Caecilius Metellus consul. Iugurtham variis proeliis vicit, elephantos eius occidit vel cepit, multas civitates ipsius in deditionem cepit.
Enviado contra él, el cónsul Calpurnio Bestia, sobornado por el dinero del rey, firmó una paz muy vergonzosa, que no fue aprobada por el senado. Después, al año siguiente, marchó contra el mismo Espurio Postumio Albino. En tercer lugar fue enviado el cónsul Q. Cecilio Metelo, quien venció a Yugurta en varios combates, mató o capturó a los elefantes de este y recibió en rendición muchas ciudades suyas.
Et successum est ei a C. Mario. Is Iugurtham et Bocchum, Mauritaniae regem, qui auxilium Iugurthae ferre coeperat, pariter superavit. Aliquanta et ipse oppida Numidiae cepit belloque terminum posuit, capto Iugurtha. Acti sunt et duo triumphi de Iugurtha, primus per Metellum, secundus per Marium. Ante currum tamen Marii Iugurtha cum duobus filiis ductus est catenatus et mox iussu consulis in carcere strangulatus est.
Y le sucedió C. Mario, quien derrotó igualmente a Yugurta y a Boco, rey de Mauritania, que había comenzado a llevar ayuda a Yugurta. Él mismo también tomó algunas ciudades de Numidia y puso fin a la guerra tras capturar a Yugurta. Fueron celebrados también dos triunfos sobre Yugurta: el primero por Metelo y el segundo por Mario. Sin embargo, ante el carro de Mario fue conducido Yugurta encadenado con sus dos hijos y, poco después, fue estrangulado en la cárcel por mandato del cónsul.
Guerras macedónicas, mitridáticas y cretenses
6.6 Anno urbis conditae sexcentesimo septuagesimo sexto, L. Licinio Lucullo et M. Aurelio Cotta consulibus, mortuus est Nicomedes, rex Bithyniae, et per testamentum populum Romanum fecit heredem. Mithridates pace rupta Bithyniam et Asiam rursus voluit invadere. Adversus eum ambo consules missi variam habuere fortunam.
6.6. En el año 676 de la fundación de la ciudad, siendo cónsules L. Licinio Lúculo y M. Aurelio Cota, murió Nicomedes, rey de Bitinia, e hizo heredero al pueblo romano por testamento. Mitrídates, rota la paz, quiso de nuevo invadir Bitinia y Asia. Enviados contra él, ambos cónsules tuvieron distinta suerte.
6.11 Confecto bello Macedonico, manente Mithridatico, quod recedente Lucullo rex collectis auxiliis reparaverat, bellum Creticum ortum est. Ad id missus Q. Caecilius Metellus ingentibus proeliis intra triennium omnem provinciam cepit appellatusque est Creticus atque ex insula triumphavit. Quo tempore Libya quoque Romano imperio per testamentum Appionis, qui rex eius fuerat, accessit.
6.11. Terminada la guerra macedónica y continuando la mitridática —que, al marchar Lúculo, el rey había reanudado tras reunir tropas auxiliares—, comenzó la guerra cretense. Enviado a esta Q. Cecilio Metelo, en ingentes combates tomó toda la provincia dentro del trienio, fue llamado “cretense” y celebró el triunfo sobre la isla. En este tiempo Libia también se incorporó al imperio romano por el testamento de Apión, que había sido rey de ella.
Lucha contra los piratas
6.12 Dum haec geruntur, piratae omnia maria infestabant ita, ut Romanis toto orbe victoribus sola navigatio tuta non esset. Quare id bellum Cn. Pompeio decretum est.
6.12. Mientras se llevaban a cabo estas cosas, los piratas infestaban todos los mares de tal modo que, para los romanos vencedores en todo el orbe, solo la navegación no era segura. Por lo cual esta guerra le fue encomendada a Cneo Pompeyo.
La Conjuración de Catilina y el Fin de la República
Conjuración de Catilina
6.15 M. Tullio Cicerone oratore et C. Antonio consulibus, anno ab urbe condita sexcentesimo octogesimo nono, L. Sergius Catilina, nobilissimi generis sed ingenii pravissimi, ad delendam patriam coniuravit cum quibusdam claris quidem, sed audacibus viris. A Cicerone urbe expulsus est. Socii eius deprehensi in carcere strangulati sunt. Ab Antonio, altero consule, Catilina ipse victus proelio est et interfectus.
6.15. Siendo cónsules el orador M. Tulio Cicerón y C. Antonio, en el año 689 desde la fundación de la ciudad, L. Sergio Catilina, hombre de muy noble linaje pero de carácter muy depravado, conjuró para destruir la patria con algunos varones ilustres sin duda, pero audaces. Fue expulsado de la ciudad por Cicerón; los socios de este, detenidos, fueron estrangulados en la cárcel. El propio Catilina fue vencido en combate y muerto por Antonio, el otro cónsul.