Galicia no século XX: sociedade, nacionalismo e lingua galega

Contexto histórico, social, cultural e lingüístico

Na Galicia de comezos do século XX prodúcese o esmorecemento da vella sociedade agraria.

Clases sociais e as súas características

Fidalguía:
Xa en decadencia dende o século XIX, a súa hexemonía social e económica extinguiuse definitivamente ao perder o seu dereito de cobrarlle rendas aos campesiños pola explotación das terras (redención dos foros, 1926).

Burguesía:
Comezou a medrar unha burguesía ou clase media industrial e comercial. Esta vivía vinculada aos sectores produtivos máis modernos: banca, comercio, transporte, docencia e administración.

Campesiñado:
A modernización, a través das sociedades agrarias e dos sindicatos agrarios (movemento agrarista e Liga Agraria Galega) baseouse na reivindicación da redención dos foros. Pola súa abundancia numérica, representaban o grupo social máis importante da sociedade galega.
Experimentou unha perda de peso progresiva pola despoboación do rural, o auxe da emigración e o proceso de proletarización. Os labores da muller no campo e nas casas tiveron un papel crucial no traballo labrego.

Proletariado:
Nas cidades e nalgunhas vilas desenvolveron novos movementos sindicais, fundamentalmente a través dos sindicatos obreiros. Estes traballadores foron man de obra industrial e urbana, de sectores como a metalurxia, fábricas, construción naval, salgado, etc.

Modernización da economía galega

A modernización da economía galega nestes anos, aínda que limitada, supuxo melloras na estrutura produtiva do país:

• As terras de cultivo, xa propiedade do labrego, comezaron a ser explotadas con novos sistemas e maquinaria agrícola, aumentando a produtividade.
• Transformouse o sector gandeiro, con especial importancia do gando bovino e porcino.
• Acelerouse o proceso de industrialización, sobre todo nas provincias da Coruña e Pontevedra, nos sectores da pesca e conserva, metalurxia e industria madeireira.
• O crecemento urbano comportou a aparición de empresas relacionadas co transporte e coa enerxía (tranvías, autobuses, compañías eléctricas…).

A pesar destes avances, a emigración continuou sendo moi intensa, tanto cara ao interior (desruralización) como cara a América (Arxentina, Brasil, Cuba…).

O nacemento do nacionalismo galego

Nas primeiras décadas do século consolidouse o nacionalismo. Os movementos máis salientables foron:

• As Irmandades da Fala (1916), que naceron a partir da defensa da lingua, cun ideario de reivindicación política nacionalista.
• Reclamaban unha autonomía integral para Galicia como paso previo a unha federación peninsular.
• Defendían a cooficialidade lingüística do galego e o castelán.
• Pretendían lograr unha autonomía económica, con capacidade tributaria propia.
• Solicitaban o recoñecemento da parroquia como entidade xurídica.
• Reivindicaban a igualdade de dereitos entre homes e mulleres.

Entre os principais persoeiros destas organizacións destacaron R. Cabanillas e Antón Villar Ponte.

A Xeración Nós e o Seminario de Estudos Galegos

• A Xeración Nós (1920), inspirada no labor literario e cultural, estivo formada por figuras como Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo e Castelao. Pretendía dotar á cultura galega dun contido científico e universal.
• O Seminario de Estudos Galegos (SEG, 1923) centrouse na investigación científica de Galicia (historia, xeografía, arqueoloxía…).
• O Partido Galeguista (1931), arredor do que se sintetizaron os esforzos do nacionalismo galego, redactou o Estatuto de Autonomía de 1936. Aprobouse en referendo, mais a súa aplicación foi interrompida pola Guerra Civil.

Situación lingüística no século XX

A comezos do século XX o número de falantes monolingües en galego seguía a descender debido á situación de diglosia, que favorecía o castelán como lingua de ascenso social.

Porén, o período supuxo un salto cualitativo na normalización do galego:

• Incrementouse a produción literaria (sobre todo a lírica).
• 1906: fundación da Real Academia Galega, primeira data significativa.
• Desde entón, o galego vincúlase á defensa da identidade nacional (Irmandades da Fala, Xeración Nós, SEG…).

Avances do idioma galego

Realízanse estudos fundamentais:

• Gramática do Idioma Galego (1922) de Manuel Lugrís Freire.
• Algunhas normas para unificación do idioma galego (1933) da sección de Filoloxía do SEG.
• O galego gaña novos espazos literarios e culturais: ensaio científico e político, xornalismo, teatro, traducións…
• Comeza a empregarse en todo tipo de actos públicos.

A culminación deste proceso foi o Estatuto de Autonomía de 1936, que establecía:

• A cooficialidade do galego e castelán.
• A introdución do galego no ensino e na Administración.
• A potenciación xeral do seu uso.