Galdu arte Juan Luis Zabala

Enviado por Chuletator online y clasificado en Lengua y literatura

Escrito el en vasco con un tamaño de 10,59 KB

 

Txillardegi

Txilardegik (eleberri existentzialista idazten du) Leturiaren egunkari ezkutua publikatu zuenean, euskal nobelagintzak aro berri bati ekiten ziola zirudien. Gaia, giroa, kokapena ezohikoa ziren. Ez zuten denek begi onez ikusi erlijio aldetik liburuari zerion heterodoxia.

Ohitura nobeletan ageri ziren baserrietako eta herri txikietako girotik aldentzen dela esan daiteke. Lehen pertsonan idatzia izateak eta protagonistak egiten dituen gogoeta filosofikoek taxu berezia eransten diote liburuari.

Lehen liburuetako euskara hobetu eta aberastu egin zuen Txilardegik Elsa Scheelen (1969) (obrarik onena) hirugarren eleberriarekin. Egitura aldetik ere, bide jorratuagoak erabili zituen. Euskal Herritik urrun, emakume belgikar baten arazo pertsonalak eta gorabehera sentimentalak azaltzen dizkigun liburuak irakurleria zabala bereganatu zuen. Nobela agertu zenean, egilearen bilakaera literarioan nolabaiteko atzerapauso zela uste izan zuten batzuek ;gaur, ordea, euskal narratibaren ibilbidean urrats garrantzitsutzat daukate gehienek.

Gabriel ArestikGabriel Arestik (1933-1975) bere ipuinak eta nobela bat. Liburuetan, egilea hil eta gero argitaratu ziren. Idazle bilbotarraren eleberri bakarra dugun hori Mundu-munduan (1965) antzerkirako moldatu zuen lehendabizi. Nobela atipiko horretan oso hurbil baina ezkutuan dagoen bizimodua bistaratzen digu Arestik: 1960 inguruko industrializazio basatia dela bide, Bilbo aldean sortzen diren txabola auzoetako miseria gorria sufritu behar dutenena.


Gerra ostean Kultura aldizkariek asko lagundu zioten saiakera munduaren garapenari: Euzko-Gogoak Guatemalatik (Miarritzetik geroago), Eganek Donostiatik eta Jakinen Arantzazutik.


Koldo Mitxelena  bizi zela ez zuen Koldo Mitxelenak euskarazko libururik argitaratu.Patxi Altunak batu zizkion Mitxelenaren idazlan hautatuak bilduman lagin banaka batzuk eta  Letamendik Zenbait Hitzaldi izenekoan jaso zituen ikastaro batzuetako mintzaldiak. Egia da euskararen inguruan asko idatzi zuela, baina gaztelaniaz taxutu zituen lanetariko asko. Haatik, Mitxelenaren euskarazko lanek berezko pisua daukate kopuruaren aldetik eta, batik bat, kalitatearenetik.Hainbat aldizkari eta egunkaritan sakabanaturik zegoen Koldo Mitxelenaren euskarazko produkzioaz bederatzi liburuki osatu dira haren heriotzaren ondoren Euskal idazlan guztiak izenburupean. Eganen agertutakoak dira gehienak. Literaturazko sortze lanak izan ezik, denetik dago izkribu horietan.


landu TxillardegikTxillardegik batuaren bilakabidean eragin handia izango zuen liburutxoa kaleratu zuen Baionan: Huntaz eta hartaz. Hizkera bizi, moderno eta ausartaz garai hartako gizartean pil-pilean zeuden gaiak garatzen ditu hamar saiakera laburretan zehar. Harrezkero ere etengabe dihardu egile donostiarrak aldizkari eta kazetetan idazten. Atzerrian 1976ra arte, gure artean geroztik. Hizkuntzalaritzatik at, gizarte gaiak ditu gogokoen, politika eta soziolinguistika gehienbat. Saiakera antzean edo artikuluz taxuturiko liburu pilatxoa dauka argitaraturik. Hona hemen batzuk: Hizkuntza eta pentsakea, lau bat urte lehenago buruturik bazegoen ere; Euskal herritik erdal herrietara, ordura arteko artikuluen bilduma; Gertakarien lekuko edo autobiografia itxura duen Euskal Herria herlburu.


Miranderen poesia Mirande euskaldun berria, hiritarra, Parisen jaio eta bizi izana, paganoa eta antikristaua. Inork antzekorik ere aldarrikatzen ez zuenean, Euskal Herriaren nortasuna defendatzeko, indarkeriaren alde agertu zen. Batzuek pentsatzeko eran faxismoaren ukitua ikusten diote. Horrelako baldintzekin oso bestelakoa izan behar derrigorrez Miranderen poesia. Metrikan baino areago gaietan eta hizkeran daude alderik nabarmenenak.

Bitoriano Gandiaga

Bitoariano Gandiaga, jaiotzez Mendatakoa izan arren, ia bizitza osoa Atantzazun eta inguruetan pasatu zuen ikasle, apaiz eta irakasle lanetan. Ezaguna da hango mendiei, basoei eta paisaiari zien atxikimendua. Ez zen, parajeak pizten zion mirespenera soilik mugatu; gutxik bezala arakatu zituen bazter haietako zoko guztiak, hamaika trikuharri, zutarri, hilarri eta bestelako aztarna arkeologikoak aurkitu zituen.  Lurrarekin zeukan loturak, ia haurtzarotik zapaldu zuen Arantzazuk, sorrarazi zion lehen poema liburua: Etorri.

Hamabi urteko hausnarketa luzeak bigarren fruitua ekarri zuen: Hiru gizon bakarka, frankismoaren hondarrean nekez erditu eta publikaturiko lana. Herri izan nahi eta ezin duen Euskal Herriaren egoera korapilatsua adierazten digu poema horretan Gandiagak. Laster, trantzisio garaian, Uda batez Madrilen; bertan Arantzazuko bakardadetik hiri handira doan idazleari hango zurrunbiloak iradokitzen dizkion sentimendu kontrajarriak azaltzen dira. Hiritzar liluragarriak baina, era berean, gupidagabeak gizaki arruntari egiten dion erasana bistaratzen zaigu, bertsokera ugari eta prosa poetiko bikainaren bitartez. Azken liburuak, Denbora galdu alde, eta Gabon dut anuntzio: lehenengoan barneko estalki guztiak erantzi eta era biluzian erakusten dizkigu bere oinaze eta sufrikarioak; bigarrenean, Eguberrien bestelako ikuspegia ematen saiatzen da gabon kanta modernoen bidez. Gandiaga hil ondoren ere kaleratu dira haren hainabt tesu: Adio.

Arestiren poesia liburuen lanak. Poesia asko idatzi zuen Arestik hogei bat urtean zehar. Hainbat lan ondu eta gero, bere obrarik egituratuena eta biribilena kaleratu zuen 1960an . Maldan behera. Batuaren aitzindari izango zen hizkera berri batean tauxutua, arnasa handiko poema sinbolista dugu. Interpretatzeko  zailtasunak zituelako eta apika, liburu giza agertu ez zelako, ez zuen arrakasta larregi izan. Handik lau urtera plazaratutako Harri eta Herri ostera, urte gutxiren buruan agortu zen; gauza harrigarria poema liburua izanik. Estilo zuzenagoa zerabilen, jakina, herritarragoa, eguneroko arazoetatik hurbilago zegoena. Urte haietako gizarte giroari hobeto egokitzen zitzaion. Ildo beretik jarraitu zuen hurrengo obretan ere: Euskal Harria eta Harrizko Herri Hau.


Lekuona
Oiartzunen jaio zen Lekuona, idazle eta ikertzailearen iloba zen, eta osabarengandik jaso zuen, ahozko literaturarako eta poesiaren grina. Olerki intimista dugu honako hau: arantzak beretzat gorde eta bizitzaren  ederra azpimarratu nahia adierazi nahi luke olerkariak: negar isila eguzki galdatan; apainkizuna pobreen leihoetan


PastoralaIparraldeak herri teatro tradizionalari ere bizirik eutsi dio. Antzinako erroak dituzten antzerki mota ugari heldu zaigu XX.Mendera arte eta pastolarak kementsu eta harrigarriro irauten zuten Zuberoan, lurralde hori aspalditxotik jasaten ari den biztanle galera eta erdalduntzea gogorra izanagaitik.Gerra inguruan etenaldi luzetxoa izan zuen, baina geroztik sarritan diastatu izan da ikuskizun hori; 1973az gero urtero edo bi urtetik begin, gutxienez, egon ohi da emanaldia Zuberoako herriren batean.

Iparraldeko herri Bigarren Mundu Gerrara arte pastoralgairik gehienak Testamendu Zaharretik edo Frantziako historiatik ateratzen baziren ere, azken berrogei urteotako “sujetak” arras aldatu dira. Orain protagonistak Zuberoakoak izan daitezke, Iparraldeko beste euskaldun batzuk, edota Hego Euskal Herrikoak ere. Batzuetan pertsonaia nagusi barik gertakari bat edo herri baten historia ere hartu izan da ardatz.


RamonSaizarbitoria lehen hiru nobeletan formari garrantzi handia eman zion. Karlos Otegiren iritziz ordura arte euskaraz urratu gabeko bideak ibili ditu Saizarbitoriak: sekuentzien txandaketa, pertsona narratzailearen aldaketa, ikuspuntu askotik aurkeztutako gertaerak, erregistroen aniztasuna, barne bakarrizketaren zantzuak..

Entradas relacionadas: