Fundamentos y Evolución del Pensamiento Marxista y Nietzscheano

A) Contexto del pensamiento marxista

O pensamento de Marx (1818-1883) deriva de tres fontes principais, que son as seguintes:

• Filosofía alemá: Especialmente o idealismo de Hegel, da que Marx e Engels farán unha dura crítica nas súas primeiras obras, formulando en polémica con el o seu materialismo histórico.
• Socialismo francés: Representado por J. Proudhon, Ch. Fourier e Saint-Simon. Marx e Engels cualificaron este socialismo de “utópico”, por basearse en postulados morais de reforma social, e opuxeron a el o seu “socialismo científico”, que fundamentaba a revolución e a sociedade socialista na análise científica da historia.
• Economía política inglesa: Os seus principais teóricos foron Adam Smith e David Ricardo, aos que Marx criticou sobre todo na súa obra O Capital, creando un novo sistema de economía que defendía os intereses da clase obreira.

O feito de beber en tres fontes tan diversas explica a complexidade do marxismo, que intenta compaxinar intereses filosóficos, científicos e político-sociais. O marxismo sitúase historicamente na época do apoxeo do capitalismo industrial de libre competencia (aproximadamente de 1830 a 1870), o período máis salvaxe do seu desenvolvemento.

Proletarización e cambio social

O desenvolvemento industrial trouxo consigo a proletarización de enormes masas de asalariados, concentrados nas grandes cidades. Esta nova clase obreira, filla lexítima do capitalismo, vese reducida a condicións de extrema explotación, soportando situacións inhumanas de traballo que afectaban tamén a mulleres e nenos.

O socialismo científico pretende ser a resposta válida ao gran problema social desencadeado pola revolución industrial. Marx e Engels foron intelectuais burgueses comprometidos coa defensa da clase obreira, participando en fitos como as revolucións de 1848, a Organización Internacional de Traballadores (1864) e a Comuna de París (1871).

O núcleo do marxismo reside na famosa Tese XI sobre Feuerbach: “Os filósofos limitáronse a interpretar o mundo de diversos modos; do que se trata é de transformalo”. Así, a filosofía marxista articula dous niveis:

1. Nivel teórico: Coñecemento científico da realidade sociohistórica.
2. Nivel práctico: Programa político de transformación social.

D) Repercusión do pensamento de Marx

Tras a morte de Marx, os seus seguidores dividíronse en dúas correntes principais:

• Marxismo ortodoxo: A liña fundamental foi a soviética, representada por Lenin, quen buscou construír unha sociedade marxista tras o triunfo revolucionario, defendendo a necesidade da revolución.
• Marxismo heterodoxo: Inclúe pensadores que reformularon a Marx. Destaca Eduard Bernstein e o seu revisionismo, base da socialdemocracia. Tamén destaca a Escola de Frankfurt (Horkheimer, Adorno, Marcuse e Habermas), que realizou unha reflexión crítica sobre a sociedade posindustrial e a alienación no consumo.

E) Repercusión do pensamento de Nietzsche

As influencias de Nietzsche son fundamentais na filosofía contemporánea. Del parten correntes como o irracionalismo e o vitalismo, que reaccionan fronte ao exceso de racionalidade moderna. A súa pegada é visible en:

• España: Ortega e Gasset.
• Existencialismo: Heidegger (Alemaña), Sartre e Simone de Beauvoir (Francia).
• Posmodernidade: Foucault, Deleuze, Derrida e Vattimo.