Fundamentos da Ética de Aristóteles: Virtude e Felicidade

A Ética

A ética estuda a praxe humana, é dicir, as accións da vida que normalmente recaen sobre un mesmo. Polo tanto, estuda o comportamento da persoa, a conduta das persoas en relación co ben e co mal. En principio, toda persoa persegue nas súas accións facer o ben e todos podemos xulgar sobre a bondade e maldade das accións libres dos homes.

Xa para Platón, o ben era a idea das ideas e unha noción transcendente máis alá do sensible. Aristóteles rexeita o Mundo das Ideas platónico e o ben pasa a ser unha noción inmanente. A noción de ben está estreitamente relacionada coa de ser e, así como o ser ten diversos sentidos, así hai diversos bens. O ben, ademais, ten o carácter de causa final, de termo ao que se tende. Pódese dicir que a Ética aristotélica é teleolóxica, como a Física e a Metafísica.

Aristóteles define o Ben como aquilo ao que todas as cousas tenden. Isto non quere dicir que o ben sexa algo subxectivo ou relativo. O ben ten unha necesidade en si que depende do acto que posúa cada cousa (algo non se fai bo porque sexa apetecido por alguén e ese alguén tenda cara a elo, senón que alguén tende cara a algunha cousa porque esta é boa polo seu acto). Hai que ter en conta que Aristóteles non considera a acción en canto boa en si mesma, senón en canto que conduce ao ben da persoa. A ciencia que estuda o que é o ben para a persoa é a ciencia política. Neste sentido, Aristóteles ve a ética como unha rama da ciencia política.

Tipos de accións en razón do seu fin

Existen na persoa dous tipos de accións en razón do seu fin:

• 1. Obras instrumentais: son aquelas operacións cuxo resultado pasa a unha materia exterior (arte-techné). Fanse con vistas a un fin externo, discorren con movemento e mídeas o tempo. O cese da acción supón o seu acabamento.
• 2. As praxes ou operacións: son accións inmanentes cuxo fin permanece no interior do propio suxeito. Deste tipo de accións consta a ética. Estas accións son perfectas, pois nelas se dá o fin xa dun modo intencional. Chámaselles actos para diferencialas dos movementos que cesan cando logran o seu fin. Estas accións inmanentes carecen de potencialidade, xa que non son materiais e, por elo, son sen movemento e non están afectadas polo tempo.

Tanto as obras como as accións realízanse en virtude dunha razón de ben, pois o ben é aquilo ao que todas as cousas tenden. Mais, no caso da persoa, a súa realización práctica depende tamén da vontade que elixe en razón dos fins que persegue. Así, a realización do ben dependerá da vontade nun plano individual e da política nun plano social. Ao estar a vontade asistida pola razón, as decisións —tanto individuais como políticas— rexen todo o obrar humano.

Así, a ética é unha forma de saber práctico que coñece o seu obxecto por connaturalidade, é dicir, ao practicar o Ben. O mellor é saber ética por un mesmo. No caso de que un non soubera, debe acudir ao consello da persoa prudente. Se non se sabe, porque non se practica, nin se deixa un aconsellar, un é inútil para a adquisición desta ciencia.

A Felicidade (Eudaimonia) como Ben Supremo

Na vida cotiá, uns fins subordínanse a outros, mais se hai un fin que desexemos por el mesmo e para lograr o cal é polo que queremos os demais fins subordinados, entón este fin último será o mellor ben de todos, é dicir, será o BEN. Para Aristóteles, o que buscan as persoas é a Felicidade (EUDAIMONIA). Quen é feliz non necesita nada máis.

Para Aristóteles, a felicidade non é un estado pasivo, senón que é unha actividade e é a actividade propia da razón, pois esta é a actividade máis propia das persoas, as únicas que posúen razón dentro dos seres naturais. Ademais, a felicidade non sería unha virtude en canto tal, consistiría máis ben nunha actividade conforme á virtude, entendendo por virtude tanto as virtudes intelectuais como morais. Ademais, di Aristóteles, para que mereza o nome de felicidade ten que manifestarse durante unha vida enteira e non só en breves períodos. Así, o ben supremo da persoa e, polo tanto, o seu fin último, é a felicidade ou EUDAIMONIA. A busca e determinación deste fin é o obxecto primeiro e fundamental da ética e da ciencia política, porque só por referencia a el pódese determinar o que debe aprender ou facer o home na súa vida social e persoal.

Outros tipos de bens

Aristóteles considera outros bens que atraen á persoa, mais non constitúen o seu ben supremo:

• 1. O PRACER SENSIBLE: é un ben que só sacia as tendencias do apetito concupiscible. É común ás persoas e aos animais e debe subordinarse ao apetito racional da persoa: a súa vontade. É un ben inferior porque vivir guiados exclusivamente polo pracer fai ás persoas levar unha vida de animais. Porén, Aristóteles négase a admitir que os praceres sexan de seu malos, ao contrario que Platón. O pracer é algo positivo e o seu efecto é perfeccionar o exercicio dunha facultade.
• 2. AS RIQUEZAS: son medios que se poden destinar a perseguir o auténtico ben supremo, ou non. Porén, non son fins e, polo tanto, deben subordinarse a estes.
• 3. A GLORIA E OS HONORES: son só un recoñecemento social que non depende dun mesmo, senón dos demais. Pola contra, o ben superior debe ser algo que o home ten que conseguir por si mesmo.

O auténtico ben supremo para o home, o logro da auténtica felicidade, hai que buscalo na vida intelectual ou contemplativa, que é o propio e exclusivo da persoa. A felicidade consiste, polo tanto, en pór en exercicio a mellor facultade: a intelixencia. Se o pracer é un dos elementos da felicidade, entón a filosofía é a máis prazenteira das actividades. Hai que ter en conta que o filósofo bástase a si mesmo mellor que ningún outro home e a filosofía é amada por si mesma e non polos resultados que dela deriven.

A Virtude (Areté) e a Alma

Respecto á bondade en xeral, é dicir, o bo carácter ou virtude (ARETÉ), Aristóteles di que temos unha capacidade natural para lograla, mais que temos que desenvolvela mediante a práctica, facendo obras virtuosas. A virtude sería unha disposición que se desenvolve a partir dunha capacidade mediante o exercicio apropiado desta facultade.

Os seres vivos caracterízanse por ter en si mesmos un principio vital. Este é A FORMA, que nos seres vivos chámase ALMA e que actúa como forma específica. No libro "Sobre a alma", Aristóteles distingue tres tipos de alma:

• 1. ALMA VEXETATIVA: propia das plantas e dos animais. Ten como función a nutrición, o crecemento e a reprodución.
• 2. ALMA SENSITIVA: é propia dos animais. Ten como funcións a percepción sensible, o desexo e o movemento locomotriz.
• 3. ALMA INTELECTUAL: propia das persoas exclusivamente. Ten dous niveis:

Niveis do coñecemento

1. O coñecemento sensible: actúa mediante os sentidos. Os sentidos non só senten, senón que son, en potencia, todo o que senten. Divídese en:
   • Sensibles propios ou externos: os cinco sentidos.
   • Sensibles comúns ou internos: sentido común, imaxinación, memoria, facultade estimativa, facultade apetitiva e facultade locomotriz.
2. O coñecemento intelectual (TO EPISTEMÓNIKON): é a facultade do Nous, mediante o cal as persoas poden coñecer o universal. Dentro do NOUS temos dous tipos:
   • NOUS PACIENTE (PATÉTIKOS): a capacidade de coñecer calquera universal ou forma.
   • NOUS AXENTE (NOÉTIKOS): o coñecemento puro que abstrae as formas substanciais. Aristóteles di que é inmortal (ATHANATOS) e eterno (AÍDON).

Un presuposto necesario para a acción moral é o da liberdade, xa que só con accións voluntarias faise unha persoa responsable. Aristóteles sostén que a actividade virtuosa é voluntaria e responde a unha elección, polo que a virtude e o vicio están no noso poder.

División das Virtudes

Aristóteles divide as virtudes en dous grandes grupos:

Virtudes Éticas ou Morais

Son aquelas que perfeccionan a parte apetitiva da alma. Refírense a accións e paixóns. As virtudes morais son un xusto medio, determinado pola razón da persoa prudente. O ser do termo medio é un ben que se separa tanto do exceso como do defecto.

As principais virtudes morais son:

• 1. A TEMPERANZA (SOFROSINE): determina o xusto medio en relación aos praceres.
• 2. A FORTALEZA OU VALOR (ANDREIA): determina o xusto medio entre a covardía e a temeridade.
• 3. A XUSTIZA (DIKÉ): regula as relacións libres e voluntarias entre as persoas. Aristóteles divídea en:
  • Xustiza universal: obediencia á lei.
  • Xustiza particular: distributiva (segundo méritos) e correctiva (transaccións civís, penais e conmutativas).

Todos estes tipos de xustiza están regulados pola equidade (EPIKEIA). Ademais, a prudencia (PHRONESIS) determina o xusto medio das virtudes éticas e regula o uso práctico da razón.

Virtudes Intelectuais ou Dianoéticas

Son hábitos que perfeccionan a intelixencia:

• 1. Razón teórica: inclúe a Ciencia (EPISTÉME), o Intelecto (NOUS) e a Sabedoría (SOPHIA).
• 2. Razón práctica: inclúe a Arte (TECHNÉ) e a Prudencia (PHRÓNESIS). A prudencia subdivídese en individual, económica (fogar) e política (Estado).

A Amizade (Philia)

Aristóteles dedica o libro VIII da Ética Nicomáquea a estudar a amizade (PHILIA). Esta é unha das primeiras necesidades da vida. O amigo é considerado un "segundo eu". Distingue diversos tipos: amizades interesadas, por pracer e a amizade entre os bos (a máis perfecta). A amizade é necesaria para levar unha vida feliz.

En conclusión, a felicidade é propiamente máis da intelixencia e, só secundariamente, da vontade. Aquí vese o intelectualismo de Aristóteles, aínda que é unha ética que non deixa de lado os asuntos prácticos nin a política.