Frankismoaren sorrera, ezaugarriak eta bilakaera (1936-1960)

Frankismoaren sorrera eta boterearen kontzentrazioa

Francoren erregimena Gerra Zibilean sortu zen. 1936ko irailean, altxamendua gidatu zuten militarrek tropa guztiak bateratzea eta buruzagi bakar baten menpe jartzea erabaki zuten; horretarako, Francisco Franco aukeratu zuten Estatuko Gobernuburu gisa. Molaren heriotzak eta Francok gerran izan zuen protagonismoak botere guztia bere esku pilatzen lagundu zioten. 1939ko apirilaren 1ean, gerra amaitzean, diktadura bat ezarri zuen: estatuburua, gobernuburua, alderdi bakarraren burua eta armadako generalisimoa izan zen.

Ideologia eta erregimenaren oinarriak

Frankismoak ez zuen printzipio egonkorrik, baizik eta hainbat ideologiaren nahasketa bat izan zen: Falangea, Karlismoa, Eliza katolikoa eta Europako faxismoa. Armadak garrantzi handia izan zuen, erregimena garaipen militar baten ondorioa baitzen.

Faxismoaren eragina eta demokrazia organikoa

Faxismoaren hainbat ezaugarri hartu ziren: alderdi bakarreko sistema politikoa, oposizioaren zapalketa eta Francoren “Caudillo” titulua. Demokrazia organikoa ezarri zen: alderdi politikoak debekatuta zeuden eta ordezkariak “unitate organikoek” (familia, sindikatuak) aukeratzen zituzten.

Nazional-katolizismoa eta nazionalismo zentralista

Eliza katolikoak erregimena “gurutzada” gisa babestu zuen, trukean hezkuntzaren kontrola eta pribilegioak jasoz. Aldi berean, nazionalismo espainiar zentralista nagusitu zen: autonomia estatutuak deuseztatu ziren eta euskara zein katalana eremu publikotik kanporatu ziren.

Oinarrizko Legeak

Konstituziorik ez zegoenez, Francok Oinarrizko Legeen bidez antolatu zuen erregimena (1938-1967):

• Fuero del Trabajo (1938): Sindikatu bertikala.
• Ley de Cortes (1942): Gorteak sortu zituen.
• Fuero de los Españoles (1945): Eskubide mugatuak.
• Ley de Sucesión (1947): Espainia erreinu izendatu zuen.

Gerraostea: errepresioa eta gizartearen kontrola

Gerraostea (1939-1951) haustura sozial handiko garaia izan zen. Garaileek sistema berria inposatu zuten, eta garaituentzat errepresio gogorra hasi zen:

• Erbestea: 500.000 pertsona inguru.
• Errepresio juridikoa: 1939ko Erantzunkizun Politikoen Legea.
• Lan behartuak: Erorien Harana eta errepideak.
• Kontrol soziala: Zentsura, NAN eta “isiltasunaren kultura”.

Autarkia ekonomikoa eta porrota

Frankismoak autarkia ezarri zuen, kanpo menpekotasuna saihesteko. Estatuak ekonomia zorrotz kontrolatu zuen, baina ondorioak txarrak izan ziren: suspertze ekonomikoaren geldialdia, merkatu beltza eta gosetea. 50eko hamarkadan, ekonomia pixkanaka irekitzen hasi zen.

Oposizioaren bilakaera

Errepresioaren ondorioz oposizioa ahuldu zen. Kanpo oposizioa (errepublikaren gobernua erbestean) zatituta zegoen. Barne oposizioan, maquis izeneko gerrilla taldeak sortu ziren, baina porrot egin zuten. 50eko hamarkadan, langile mugimenduak, ikasleen protestak eta abertzaletasunaren berpiztea (ETAren sorrera, 1959) gertatu ziren.

Nazioarteko politika eta isolamendutik ateratzea

Bigarren Mundu Gerran, Espainia hasieran Ardatzaren aldekoa izan zen, baina aliatuen garaipenarekin isolatuta geratu zen. Hala ere, Gerra Hotzaren testuinguruan, AEBekin akordioak sinatu zituen (1953):

• Base militarrak ezarri ziren Espainian.
• Laguntza ekonomikoa jaso zen.
• 1955ean Espainia NBE-n sartu zen.