Frankismoa: Erregimena, Autarkia eta Errepresioa

Francoren erregimenaren oinarri instituzional eta ideologikoak

Frankismoa 1936ko estatu-kolpearen ondorioz sortu zen, eta 1939an Gerra Zibila amaitu zenean sendotu zen. Francisco Franco 1936ko irailean Estatuko Buru izendatu zuten matxinatuek, eta garaipen militarraren ondoren botere osoa bere esku bildu zuen. Erregimenak ez zuen ideologia bakar eta koherente bat; aitzitik, hainbat tradiziotatik hartutako elementuak uztartu zituen, bere boterea legitimatzeko eta gizartearen kontrola bermatzeko.

Erregimenaren zutabeak: Armada eta Alderdi Bakarra

Armadak izan zuen pisurik handiena, diktadura bera kolpe militar baten emaitza zelako. Faxismo europarretik alderdi bakarraren eredua hartu zuen, karlistak eta falangistak FET y de las JONS izeneko erakunde bakarrean bateratuz. Hala ere, Franco ez zen Mussolini edo Hitler bezalako lider ideologikoa; bere helburua botere pertsonala eta egonkortasun autoritarioa mantentzea zen. Alderdi politikoak debekatu eta “demokrazia organiko” deituriko sistema kontrolatua ezarri zuen, non erakundeak existitzen ziren baina benetako pluralismorik ez zegoen.

Antikomunismoa eta Nazional-katolizismoa

Antikomunismoa ere funtsezko zutabea izan zen. Francoren erregimenak komunismoa Espainiaren etsai nagusitzat aurkeztu zuen, eta horren adibide da Dibisio Urdina SESBren aurka bidaltzea Bigarren Mundu Gerran.

Nazional-katolizismoa izan zen frankismoaren ezaugarri bereizgarriena. Elizak diktadura babestu zuen, trukean hezkuntzaren kontrola, pribilegio fiskalak eta estatuaren babes ekonomikoa jasoz. Francok, gainera, gotzainak izendatzeko eskubidea lortu zuen, eta horrek Elizaren eta Estatuaren arteko lotura estutu zuen.

Nazionalismo espainiarra eta Oinarrizko Legeak

Bestalde, nazionalismo espainiar zentralistak autonomia estatutuak indargabetu zituen eta hizkuntza gutxituak —euskara, katalana, galegoa— gogor zapaldu zituen, Espainia “bakar eta handia” izeneko proiektu homogeneizatzailearen barruan.

Konstituziorik gabe, Francok Oinarrizko Legeak erabili zituen 1938 eta 1967 artean erregimena antolatzeko. Lanaren Forua, Espainiarren Forua, Gorteen Legea, Erreferendum Legea eta Ondorengotza Legea bezalako arauek diktadurari lege-itxura eman zioten, nahiz eta botere absolutua beti Caudillo-ren esku egon.

Autarkia ekonomikoa: Gosea eta eskasia

Frankismoaren lehen urteetan Espainiak autarkia ekonomikoa ezarri zuen, hau da, herrialdea bere kabuz hornitzen saiatzea eta kanpoko inportazioak ahalik eta gehien murriztea. Neurri hau Gerra Zibilaren suntsiketek, dibisen faltak eta nazioarteko isolamenduak eragin zuten.

• Estatuko kontrola: Ekoizpena, banaketa, prezioak eta soldatak estatuak kontrolatzen zituen.
• Nekazaritza eta Industria: "Servicio Nacional del Trigo" sortu zen eta INI-ren bidez enpresa publikoak garatu ziren (SEAT, ENDESA, RENFE).
• Ondorioak: Ekonomiaren atzerapena, soldata baxuak, gosetea eta merkatu beltzaren ("estraperloa") hedapena.

1950eko hamarkadan autarkiak porrot egin zuen eta ekonomia pixkanaka liberalizatzen hasi zen, Garapen Planen aurrekari gisa.

Erbesteratutako oposizioa eta barne-erresistentzia

Gerra amaitu ondoren, oposizioa eta erresistentzia egoera oso zaila izan zuten. Erakunde politiko eta sindikalak desegin ziren, eta haien egoitzak eta prentsa estatu frankistaren kontrolpean geratu ziren.

Kanpo eta barne oposizioa

Kanpo oposizioari dagokionez, erbesteko Errepublikako gobernua sortu zen (Mexikon eta Parisen), baina barne tirabirak eta nazioarteko isolamendua zirela medio, eragin mugatua izan zuen. Barnealdean, 40ko hamarkadan maquis-ak edo gerrillariak aritu ziren, baina 1944ko Aran bailararen inbasioaren porrotak gogor zapaldu zituen.

Oposizio berria eta ETAren sorrera

50eko hamarkadan, langile eta ikasle mugimenduak indartu ziren. Gainera, belaunaldi berrien artean abertzaletasuna berpiztu zen: 1959an, gazte unibertsitario batzuek ETA sortu zuten, euskal erresistentzia armatuaren hasiera markatuz.

Gerraosteko gizartea eta errepresio politikoa

Espainiako gerraostea gizartearen haustura sakon eta luze baten garaia izan zen. Herrialdea bi multzotan banatu zen: garaileak eta garaituak.

Garaileak eta boterearen inposizioa

Garaileek (bando nazionala) ordena politiko eta sozial berri bat ezarri zuten, "gurutzada santu" gisa aurkeztuz. Estatuaren kontrol osoa Mugimendu Nazionalaren esku geratu zen, Armada, Eliza eta Falangea oinarri hartuta.

Garaituak eta errepresio sistematikoa

Garaituak (errepublikarrak, sindikalistak, ezkertiarrak) errepresio gogorra jasan zuten:

• Erbestea: 500.000 pertsona inguru.
• Presoen egoera: Milaka pertsona epaituak eta zigortuak; lan behartuak (Erorien Harana).
• Emakumeen errepresioa: 23.000 emakume inguru kartzelan, umiliazioak eta tratu txarrak jasanez.
• Kultura eta hizkuntza: Zentsura eta euskara zein katalanaren debekua.

Isiltasunaren kultura nagusitu zen, trauma kolektibo sakon bat utziz belaunaldi osoengan.