Filosofía presocrática: Anaximandro, Anaxímenes e Protágoras — principios e teorías fundamentais

Filosofía presocrática: Anaximandro, Anaxímenes e Protágoras

Anaximandro

ANAXIMANDRO: buscou o arxé da natureza, pero a diferenza de Tales, considerou que non podía ser algo material como a auga, porque esta sería só un dos contrarios. O arxé, para el, debía ser algo anterior e indeterminado do que xorden todos os contrarios: o ápeiron. Do ápeiron proceden todas as cousas e a el regresan, nun ciclo cósmico eterno. No fragmento conservado de Anaximandro explícase que todo nace e perece «segundo necesidade», desenvolvendo xustiza ao equilibrio natural. Cando un dos contrarios domina (por exemplo, o calor no verán), comete unha inxustiza que se repara co tempo ao volver ao ápeiron. Así o universo está rexido por unha orde necesaria e cíclica, que garante o equilibrio entre os contrarios.

Anaxímenes (I)

ANAXÍMENES: Anaxímenes (585–524 a.C.), discípulo de Anaximandro, sostén que o arxé ou principio de todo é o aire, elemento esencial e presente en todo o cosmos. A través da rarefacción, o aire vólvese lume, e pola condensación transfórmase en vento, nubes, auga, terra e pedra. O aire, ademais, mantén unido o universo do mesmo xeito que a alma mantén unido o corpo. Como proba, Anaxímenes explicaba que o aire soprado coa boca pechada é frío (condensado) e coa boca aberta é quente (rarefacto).

Anaxímenes (II) — desenvolvemento e fragmentos

ANAXÍMENES: Discípulo de Anaximandro e tamén de Mileto. A doutrina filosófica de Anaxímenes supón un retroceso con respecto á de Anaximandro, pois retorna á explicación do arxé como algo material concreto: para el o arxé é o aire. De Anaxímenes conservamos o seguinte fragmento:

«Así como a nosa alma, sendo aire, nos mantén unidos, así tamén o alento e o aire circundan todo o cosmos.»

No texto establécese a comparación entre o aire necesario para a vida "animada" do home e o aire necesario para a vida do cosmos. Explicar de que maneira todo procede do aire non é cousa doada. Para iso, utiliza as nocións de condensación e rarefacción e explícao así:

TERRA SOL ESTRELAS FIXAS

«O aire enrarecido tórnase lume; condensado, vento; despois, nubes; logo, aínda máis condensado, auga, terra e pedra, e de aí todo o demais.»

O aire é invisible, pero faise visible no proceso de condensación e rarefacción. Cando o aire se enrarece ou dilata por acción do calor, convértese en lume; e cando se condensa polo frío convértese en vento, nubes, auga, terra e pedras. Isto é debido a que a condensación enfría o aire e a dilatación quéntao. Anaxímenes cría que unha proba de que esta teoría é certa é a seguinte: cando expelemos o aire coa boca pechada (condensación) sobre unha man é frío, e quente cando o exalamos coa boca aberta (rarefacción).

Protágoras de Abdera

PROTÁGORAS DE ABDERA: Defende o subxectivismo e o relativismo ao afirmar que «O home é a medida de todas as cousas», querendo dicir con isto que para cada suxeito existe unha verdade distinta. Iso significa que non hai unha única verdade universal, senón tantas opinións como suxeitos; só é posible emitir opinións, todas respectables.

Relativismo ético: Protágoras non só se refire ao relativismo do coñecemento (relativismo gnoseolóxico), senón tamén ao relativismo dos valores morais: non existe un ben e unha xustiza fixos e universais; o que a uns lles parece bo, a outros lles parece malo. Contra este relativismo ético enfrontaranse violentamente Sócrates e Platón. Polo tanto, para Protágoras toda opinión é verdadeira.

Notas e conceptos clave

• Arxé: principio ou elemento primeiro do que procede todo.
• Ápeiron: principio indefinido e ilimitado proposto por Anaximandro.
• Aire como arxé: teoría de Anaxímenes baseada en procesos de rarefacción e condensación.
• Relativismo de Protágoras: a verdade depende do suxeito; implicacións éticas e epistemolóxicas.

Referencias rápidas

Autores citados: Tales (mencionado por comparación), Anaximandro, Anaxímenes e Protágoras. Centroxe a reflexión en conceptos como arxé, ciclo cósmico, condensación/rarefacción e relativismo moral e gnoseolóxico.