A Filosofía de Kant e Marx: Ética, Razón e Alienación

A ética formal de Immanuel Kant

A ética de Kant é unha ética formal, o que significa que non establece normas concretas sobre que accións son boas ou malas, senón que se centra na forma na que debemos actuar. A diferenza das éticas materiais, que propoñen fins como a felicidade ou o pracer, Kant defende que a moral non pode depender das consecuencias nin de obxectivos particulares. O fundamental é a intención coa que actuamos, é dicir, se o facemos por deber.

Neste sentido, o elemento clave da súa ética é a boa vontade, que é o único que pode considerarse absolutamente bo sen condicións. Outros aspectos, como a intelixencia ou a riqueza, poden ser bos ou malos segundo o uso que se faga deles. En cambio, unha acción só ten valor moral cando se realiza por deber, e non por interese persoal ou inclinacións. Actuar moralmente implica actuar por respecto á lei moral, mesmo cando vai en contra dos nosos desexos.

O imperativo categórico

Esta lei moral exprésase a través do imperativo categórico, que é un mandato universal e necesario que debe guiar as nosas accións. Kant distingue entre:

• Imperativos hipotéticos: dependen dun fin e son condicionais.
• Imperativo categórico: é incondicional e válido para todos os seres racionais.

A súa formulación principal establece que debemos actuar só segundo aquelas normas que poidamos querer que se convertan en leis universais. Ademais, debemos tratar ás persoas sempre como fins en si mesmas e nunca só como medios, recoñecendo a súa dignidade e autonomía moral.

A Ilustración e o uso da razón

A Ilustración é un movemento do século XVIII que defende a razón como principal ferramenta para coñecer a realidade. Para Kant, a Ilustración consiste na saída do ser humano da súa “minoría de idade”, é dicir, da situación na que non pensa por si mesmo. O seu lema é “Sapere aude”, que significa “atrévete a pensar”. A clave é o uso autónomo da razón e a liberdade de expresión.

Os límites do coñecemento en Kant

Kant analiza os límites do coñecemento humano distinguindo entre:

• Sensibilidade: recibe a información a través dos sentidos (espazo e tempo).
• Entendemento: organiza a información mediante categorías (causa, substancia).

Isto leva ao “xiro copernicano”, onde o obxecto se adapta á forma de coñecer do suxeito. Así, distingue entre fenómeno (o que aparece) e noúmeno (a realidade en si), establecendo que só podemos coñecer aquilo que se nos dá na experiencia.

A alienación na filosofía de Karl Marx

Na filosofía de Karl Marx, a alienación describe a situación na que o ser humano perde a súa esencia e deixa de ser dono de si mesmo. Na sociedade capitalista, o traballo convértese nunha actividade allea e opresiva. As formas de alienación inclúen:

• Respecto ao produto do traballo.
• Respecto á propia actividade.
• Respecto aos demais (explotación).
• Relixiosa (o “opio do pobo”).

O concepto de ideoloxía en Marx

A ideoloxía refírese ao conxunto de ideas que ofrecen unha visión falsa da realidade para xustificar o sistema social. Para Marx, a ideoloxía reflicte os intereses da clase dominante e forma parte da superestrutura. A superación da ideoloxía non se logra só cambiando as ideas, senón transformando as condicións materiais mediante a loita de clases e a revolución.