Factores de diversidade biogeográfica en España: clima, relieve, hidrografía y vegetación

Factores de diversidade biogeográfica

A diversidade é un dos riscos que recoñecen as condicións naturais de España, e está expresada tanto nas características do relevo, os contrastes climáticos e hídricos, como na distribución dos solos. Ao mesmo tempo, a actividade humana tamén repercutiu nos solos, na fauna e na vexetación, en ocasións favorecendo o crecemento de algunhas especies e noutras poñendo en perigo a súa supervivencia.

O país coa diversidade máis elevada da UE é España, xa que ten unhas condicións naturais que benefician a existencia de ambientes distintos, o que deixou o crecemento de comunidades vexetais e animais moi variadas. Esta diversidade explícase por diferentes factores:

• A situación xeográfica de España, entre o norte de África e o extremo suroccidental de Europa. Esta situación permítelle recibir influencias de ámbitos con características climáticas e faunísticas moi diversas, como son as rexións saharo-arábiga, mediterránea, eurosiberiana e macaronésica.
• A existencia dun relevo moi contrastado entre chairas e montañas, áreas costeiras e de interior, zonas continentais e arquipélagos, o que multiplica a variedade de condicións ambientais. A isto engádese a diversidade litolóxica, onde as rochas de diferente composición, grao de meteorización e cronoloxía favorecen a formación de diferentes tipos de solos e de diferentes condicións para que se instale a vexetación e a fauna.
• Durante as glaciacións cuaternarias, amplos sectores da península Ibérica e dos dous arquipélagos tiveron unhas condicións máis cálidas que as do centro e norte de Europa, polo que serviron de refuxio a numerosas especies vexetais e animais. Algunhas destas especies, desaparecidas actualmente do resto de Europa, aínda perduran en determinadas rexións españolas. Mentres moitas quedaron illadas e evolucionaron, de tal xeito que deron lugar a endemismos, dos que España posúe un amplo patrimonio.
• As penínsulas do sur de Europa, así como algúns arquipélagos, son as rutas máis empregadas polas aves para desprazarse entre Europa e África. Grazas á súa localización, España desempeña un papel esencial nas rutas das aves migratorias, tanto como área de nidificación de numerosas especies, punto de invernada ou simplemente como zona de descanso. Estes desprazamentos tamén favorecen a dispersión de sementes e, con iso, o incremento da diversidade vexetal.
• Unhas condicións climáticas moi diversas, con notables contrastes entre as rexións de clima mediterráneo e oceánico, e entre estas e as que se dan no arquipélago canario. Ademais, en función da altitude dos territorios e da súa diferente exposición ás masas de aire.
• A distribución dos recursos hídricos, tanto espacial como estacionalmente, o que tamén inflúe na localización da flora e da fauna:
  • Nas rexións de clima oceánico ou en numerosas áreas de montaña, a auga achegada pola precipitación supera a que é consumida pola evaporación, polo que un volume considerable pode circular polos ríos. En contrapartida, nas rexións mediterráneas e en amplos sectores de Canarias, a maior parte da auga de chuvia evapórase ou é empregada polos seres vivos; por estas causas, na maioría dos casos, os cursos de auga só se activan tras as chuvias torrenciais. Moitas especies desenvolveron mecanismos para adaptarse a estes contrastes.
• A incidencia da actividade humana sobre a biodiversidade tivo consecuencias de diferente signo. Na actualidade, existen notables contrastes entre áreas intensamente explotadas durante séculos e outras que, ao quedar nunha posición marxinal dos fluxos económicos, preservaron boa parte da súa biodiversidade.

A diversidade hídrica de España

1.1 Factores que inflúen nos ríos peninsulares

Estes están condicionados por diferentes factores que inflúen no seu caudal, na organización das vertentes hidrográficas e nas cuncas:

• A litoloxía: é o predominio da escorrentía superficial ou subterránea da auga.
• O clima: as precipitacións determinan o caudal dos ríos e as súas variacións ao longo do ano.
• A acción humana realiza obras para o abastecemento de auga e para a regulación dos ríos.
• A vexetación minora a evaporización, a erosión e o risco de inundacións.
• O relevo inflúe na organización das cuncas e das vertentes hidrográficas.

1.2 Os lagos e humidais españois

Os lagos son masas naturais de auga salobre ou doce acumulada en zonas deprimidas que alcanzan certa profundidade. As lagoas son máis pequenas e teñen menos profundidade que os lagos, pero a diferenza entre ambos non é moi precisa. En España hai moitos lagos pero son de pequena dimensión e de carácter estacional. Hai dous tipos de lagos:

• Os lagos exóxenos, formados por forzas externas:
  • Os lagos endorreicos son os lagos máis comúns. Fórmanse en zonas semiáridas ou áridas. As súas augas adoitan ser salobres e de pouca profundidade; estes son típicos das depresións interiores e exteriores da Meseta, como as Tablas de Daimiel.
  • Os lagos glaciares.
  • Os lagos eólicos, situados nas depresións escavadas pola acción do vento.
  • Os lagos litorais ou albufeiras, lagos salgados separados do mar por un cordón de area.
  • Os lagos cársticos, situados nas cubetas creadas pola disolución do xeso ou da calcaria.
• Os lagos endóxenos, formados por forzas do interior da Terra:
  • Os lagos volcánicos, situados no cráter dun volcán apagado.
  • Os lagos tectónicos, formados en terreos afundidos pola acción de fallas ou pregamentos.

Os humidais son extensións de terreos cubertos por auga pouco profunda. Abrangen marismas, deltas e turbeiras. Teñen un gran interese biolóxico por albergar moitas especies adaptadas a vivir nun medio de transición entre a auga e a terra; as aves acuáticas fan as migracións anuais entre África e Europa. Os humidais máis destacados están no delta do Ebro e nas albufeiras de Valencia.

1.3 Os acuíferos

Son depósitos de auga subterránea. Fórmanse cando as augas de precipitacións se infiltran, atopan un estrato impermeable e se acumulan sobre el. As súas augas pódense descargar mediante ríos e de manantiais ou ca directamente no mar. Atópanse sobre todo nas depresións terciarias, nas que están cerca dos ríos e nas cabeceiras montañosas húmidas dos ríos principais. En Canarias e Baleares a maioría dos recursos hídricos proceden dos acuíferos.

1.4 A paisaxe vexetal de clima mediterráneo

• O bosque perennifolio: a súa extensión é cada vez menor a causa da perda de moitos dos seus usos tradicionais, dos incendios forestais e do obstáculo que representan as árbores para a mecanización agraria e o regadío móbil. Hoxe en día inténtase conservar a través do sistema da devesa, que consiste en aclarar o bosque de sobreira e de aciñeira, mentres se aproveita o seu froito, e tamén nos protexemos do que fan as árbores sobre o colo.
• A matogueira mediterránea é o resultado da degradación do bosque polo ser humano. Hai tres tipos:
  • A garriga, formada por arbustos e matogueiras de pouca altura, onde aparece a rocha.
  • O maquis, formación de arbustos de máis de 2 metros de altura, case impenetrable e moi densa.
  • A estepa, formada por herbas moi baixas que deixan ao descuberto solos pobres.
  As súas especies principais son o tomiño, o espárrago, o espartal e o palmito. Esta é propia das zonas semiáridas do sueste peninsular e do val do Ebro, e das zonas onde a garriga foi degradada pola acción humana.

1.4.2 A paisaxe vexetal de ribeira

Estes bosques son os formados por especies como o amieiro, o salgueiro, o chopo, o álamo e o ulmeiro. Algunhas destas árbores úsanse para armazéns e embalaxes.

1.4.3 A paisaxe vexetal de montaña

• A montaña alpina ou pirenaica:
  • Piso alpino: é o dominio do prado e ten un período vexetativo curto, o cal pasa moitos meses cuberto pola neve.
  • Piso basal: ata os 1200 m, no que se inclúen carballos e aciñeiras.
  • Piso subalpino: entre os 1200 e os 2400 m, reúne coníferas naturais. O sotobosque está formado por arbustos como o rododendro e a arandeira.
  • Piso nival: por riba dos 3000 m, en espazos de topografía algo plana ou de pendente reducida, xa que a neve está todo o ano e a vexetación é inexistente.
• O resto das montañas peninsulares:
  • No cumio.
  • O piso supraforestal e o piso basal.

1.4.4 A paisaxe vexetal de Canarias

• O piso canario.
• O piso termocanario.
• O piso supracanario.
• O piso basal e o piso intermedio.

Glosario de termos

Laurisilva: tipo de bosque de zonas subtropicais con humidade e contraste térmico moi denso e con variedade de especies vexetais, algunhas delas da familia do loureiro. Típico das zonas de medianía nas zonas septentrionais das illas Canarias, expostas aos ventos alisios que ascenden pola altitude e forman o mar de nubes, e así aumenta a humidade.

Maquis: formación de arbustos de matogueira na zona vexetal mediterránea que é resultado da degradación do bosque pola acción antrópica. É densa e case impenetrable, con arbustos de máis de 2 metros de altura onde abunda a xara.

Vexetación clímax: aparece cando a vexetación se atopa en estado de equilibrio co clima e o solo. Tamén recibe o nome de vexetación potencial. Exemplos de vexetación clímax serían os bosques caducifolios de carballos e faias ou a laurisilva canaria.

Vexetación antrópica: vexetación dunha zona que non evolucionou só por unha serie de factores naturais, senón que interveu o ser humano, metendo especies novas ou incrementando a perda de cuberta vexetal ou do sotobosque. Exemplo: o caso da garriga na vexetación de matogueira mediterránea.

Cunca fluvial: territorio cuxas augas verten a un río principal e aos seus afluentes, que forman unha rede hidrográfica xerárquica. Está delimitada polas chamadas divisorias de augas, formadas por relevos montañosos que delimitan ese territorio. O caudal relativo ou específico ten en conta a superficie da cunca fluvial, servindo así para comparar ríos.

Estiaxe: fenómeno que consiste na diminución dos caudais dos recursos fluviais durante as épocas secas pola escaseza de precipitacións. Prodúcese no verán, menos nalgúns réximes fluviais, que é o contrario.

Marisma: chairas de lama creadas nas baías baixas que se enchen cos sedimentos achegados polos ríos que as atravesan e tamén cos achegados polo mar. Son moi importantes na costa atlántica andaluza como ecosistemas que xeneran biodiversidade.

Esteiro: desembocadura dun río cuxo cauce se ensancha en forma de V, e dentro do cal a marea flúe e reflúe. A maioría dos esteiros son resultado dunha elevación relativa do nivel do mar; e en algúns acumúlanse depósitos mentres que outros se manteñen relativamente libres por efecto do refluxo da marea.

Landa: formación arbustiva leñosa e densa, que aparece nas zonas de clima oceánico con solos pobres. Constitúe unha degradación do bosque caducifolio ao degradarse por sobreexplotación ou incendio.

Ría: entrante costeiro que resulta da invasión do mar no tramo final dun val fluvial. Algunhas son curtas e de boca estreita e outras amplas e profundas. A diferenza dun fiordo, a súa orixe non é glaciar e non ten escarpadas ladeiras. Na península son moi frecuentes nas rías galegas.

Tómbolo: illotes rochosos unidos ao litoral por unha barra de area. Poden ser dobres cando son dúas as barras areentas, quedando entón unha lagoa entre ambas.

Acuicultura: conxunto de actividades, coñecementos e técnicas de cultivo de especies acuáticas, tanto en animais como en plantas acuáticas, que se dan en augas doces e salgadas. Na acuicultura críanse moluscos, crustáceos, peixes e plantas acuáticas; na piscicultura críanse peixes. Pode ser intensiva ou extensiva.

Agricultura ecolóxica: sistema de cultivo dunha explotación agrícola onde non se empregan produtos químicos ou xenéticos alterados, conservando a fertilidade da terra de forma sostible e equilibrada.

Denominación de orixe: tipo de indicación xeográfica aplicada a un produto agrícola cuxas características se deben ao medio xeográfico onde se produce, transforma e elabora. Úsase para protexer legalmente estes alimentos contra produtos doutras zonas, controlada por un organismo público regulador.

Desagrarización: proceso que fai referencia á perda progresiva da importancia económica do sector primario no PIB e no emprego dun país.

Explotación intensiva: tipo de explotación agropecuaria que obtén rendementos altos nunha superficie case reducida, mediante o emprego de selección de sementes, técnicas modernas e regadío, no caso da agricultura, e de selección de razas, desvinculación do medio físico, etc., no caso dunha explotación gandeira.

Política agrícola común: política levada a cabo pola UE que marca as directrices a seguir polos estados membros en asuntos agropecuarios. Creada para reducir a dependencia alimentaria da UE.

Política pesqueira comunitaria: é a política pesqueira da UE. Pon cotas para limitar a cantidade de peixe de cada especie que os estados membros poden coller e fomenta a industria pesqueira a través de intervencións no mercado que se resumen en sostibilidade e competitividade.

Silvicultura: ciencia que trata do cultivo dos montes e bosques, e do estudo da relación entre medio ambiente, bosque e desenvolvemento. Contempla os aspectos botánicos, tecnolóxicos, estéticos, económicos e medioambientais.

Transxénicos: todo ser vivo cuxo material xenético foi modificado, alterado ou deseñado artificialmente co fin de darlle algunha característica específica ou algunha propiedade.

Ecosistema: conxunto formado por unha comunidade de seres vivos e o contorno no que viven e no que interaccionan. Pode estar en calquera parte da biosfera ou ámbito onde se dá a vida.

Avaliación de impacto ambiental: procedemento administrativo que permite identificar posibles efectos ambientais dunha acción humana durante a fase en que aínda está en proxecto, suxerindo medidas para reducilos, evitalos ou compensalos.

Efecto invernadoiro: fenómeno natural polo que certos gases retén parte da enerxía que a superficie planetaria emite logo de ser quentada pola radiación estelar. Evita que practicamente toda a enerxía recibida polo planeta fuxa de novo cara ao espazo. O problema é o incremento deste efecto provocado polas actividades humanas.

Paisaxe: área da superficie terrestre que nace como resultado da interacción de diversos factores e que é visualizable. A paisaxe pode ser agraria, urbana, etc.