Evolución urbana en España: cidade difusa, rehabilitación dos centros e usos do solo

Evolución da cidade como organismo

A cidade é un organismo en constante evolución. As áreas urbanas estendéronse en superficie como nunca antes o fixeran. Debido á dilatada historia da maioría das cidades españolas, estas posúen elementos de épocas moi distintas, que confiren ás súas diferentes zonas un carácter diverso: o centro histórico, cos seus monumentos e rúas estreitas e tortuosas; os ensanches, de trazado regular; os arrabaldes, de crecemento desordenado; os desenvolvementos urbanos densos ou en edificación aberta; e as novas periferias, cada vez máis dispersas e fragmentadas. As distintas partes da cidade conéctanse entre si a través dos sistemas de transporte urbano, que varían segundo o tamaño da área urbana, a súa estrutura interna e as políticas de transporte desenvolvidas.

Cidade difusa

Nas últimas décadas producíronse cambios decisivos na morfoloxía urbana. O modelo de cidade compacta, altamente eficiente e cun elevado grao de accesibilidade, foise substituíndo por un modelo de cidade difusa. A cidade difusa ou dispersa esténdese horizontalmente e está separada en áreas especializadas: zonas residenciais, áreas comerciais, zonas de lecer, centros de ensino, barrios administrativos... Ademais, diminúe o contacto humano e a sociabilidade.

A dispersión ou espallamento urbano implicou unha aceleración na ocupación do espazo. Tamén supuxo un aumento dos movementos pendulares cotiás, ao aumentar a distancia entre o centro de traballo e o de residencia. O modelo urbano disperso é custoso dende o punto de vista ecolóxico, xa que o transporte público colectivo resulta caro e pouco rendible, e o automóbil convértese no medio máis práctico, coa consecuente contaminación atmosférica.

Cambios no centro urbano (degradación vs rehabilitación)

A partir da segunda metade do século XX, os centros históricos de moitas cidades españolas comezaron a sufrir unha progresiva degradación e abandono. A maior parte dos habitantes que permaneceron eran anciáns con baixos niveis de renda. Moitas vivendas quedaron baleiras, e noutras non se realizaron as obras necesarias de mantemento e renovación.

A pesar diso, o centro histórico foi capaz de reter algúns centros administrativos e eclesiásticos instalados en edificios monumentais. Ao longo das últimas décadas, as tendencias anteriores víronse compensadas por procesos de rehabilitación destas zonas debido a: políticas públicas de conservación e rehabilitación, ao desenvolvemento do turismo cultural (especialmente nas cidades declaradas Patrimonio Cultural da Humanidade pola UNESCO) e á reconversión de vellas áreas industriais en zonas de ocio. A poboación comezou a ver a zona antiga como un espazo de oportunidades económicas e un lugar agradable para vivir, atraendo poboación nova. Sen embargo, en ocasións subsisten problemas como o envellecemento da poboación, un baixo nivel de renda e a marxinación social.

Cambios no uso do solo urbano

Os usos do solo son as diferentes utilizacións do espazo urbano: comercial e de negocios, residencial, industrial... Na cidade preindustrial o casco antigo era a parte urbanizada. Na actualidade ocupa unha pequena superficie da cidade e ten un alto valor cultural.

Sufriu notables transformacións debido ao proceso de industrialización, e a progresiva terciarización que se foi producindo durante a segunda metade do século XX consolidou o casco antigo como centro comercial e de negocios, desprazando o seu uso residencial e saturándose debido ao tráfico e ao deterioro dos edificios pola contaminación.

As cidades industriais do século XIX atraeron numerosa poboación campesiña e tiveron que derrubar as súas antigas murallas. Creáronse entón ensanches burgueses, barrios industriais e obreiros, así como barrios-xardín. Co tempo, o ensanche comezou a recibir actividades terciarias que se estenderon dende o centro histórico. Mentres, os barrios obreiros arredor do ensanche eran espazos marxinais nos que se mesturaban usos residenciais e industriais. Os servizos e equipamentos foron escasos, converténdose en focos de enfermidades e descontento social.

Os barrios-xardín (finais do século XIX e comezos do XX) levaron á práctica as ideas hixienistas e o achegamento á natureza, cos seus beneficios sobre a saúde humana, destacando o proxecto da Cidade Lineal Arturo Soria en Madrid. Dende mediados do século XX as principais cidades españolas iniciaron un enorme crecemento debido ao aumento da poboación, tanto pola que procedía do rural como polo baby boom. Creáronse extensas periferias ao longo dos eixes de transporte, chegando a unirse as cidades cos municipios limítrofes e provocando aglomeracións urbanas.

Estrutura actual das periferias

Na actualidade, a cidade postindustrial situou os antigos barrios obreiros e as zonas industriais nunha posición céntrica, revalorizando o seu solo. As grandes cidades experimentan un ritmo de crecemento menor, pero continúan o seu proceso de difusión cara as zonas periféricas, as cales se estruturan en:

• Barrios residenciais: barrios marxinais ou de infravivenda, barrios de vivenda de promoción oficial, polígonos de vivenda de promoción privada, e áreas de vivendas unifamiliares en contacto coa natureza.
• Áreas industriais: situadas preto das vías e accesos á cidade, buscando proximidade urbana e un solo máis barato.

Impacto das transformacións tecnolóxicas e sociais

As profundas transformacións tecnolóxicas e sociais que estamos a experimentar na actualidade tamén deixan a súa pegada nas cidades, as cales se están a converter en cidades intelixentes ou smart cities, buscando novas formas de desenvolvemento sostible e respondendo ás necesidades sociais, económicas e medioambientais dos seus habitantes.