Evolución de la Literatura Gallega: Del Siglo XX a la Posguerra

Contextualización: Galicia a principios do século XX

A principios do século XX, dous movementos sociais e ideolóxicos foron fundamentais para o desenvolvemento da nosa literatura:

• Movemento agrario (1926): Coa desaparición dos foros, xorde o agrarismo como resposta ao atraso no campo, ao sistema feudal e ao caciquismo. Destaca Acción Gallega, asociación fundada polo cura Basilio Álvarez.
• Irmandades da Fala (1931): Fundadas polos irmáns Vilar Ponte, impulsaron o Partido Galeguista e o Estatuto de Autonomía. No eido cultural, promoveron editoriais (Céltiga, Lar), o xornal A Nosa Terra, a revista Nós e o Seminario de Estudos Galegos, establecendo a normativa, o ensino e un rexistro culto para a literatura.

Contexto e características da vangarda

A principios do século XX, o obxectivo era rexeitar o convencional e establecer unha orde nova. As correntes estéticas (ismos) incluíron o cubismo, futurismo, dadaísmo, creacionismo, ultraísmo e surrealismo.

Características principais

• Antirrealismo.
• Rexeitamento do sentimentalismo.
• Renovación da linguaxe.

Vangardas en Galicia: Os novecentistas

O manifesto Máis alá, de Manuel Antonio e Álvaro Cebreiro, criticou aos escritores anteriores por estaren anclados no pasado. A súa difusión foi posible grazas ás Irmandades e á Xeración Nós, a través de revistas como A Nosa Terra, Nós, Alfar e Cristal.

Vangarda plena

Manuel Antonio

Prototipo do escritor vangardista, caracterizado pola emoción, o uso de tecnicismos, a disposición versal e os caligramas. Obras clave:

• De catro a catro: 19 poemas con estrutura circular.
• Con anacos do meu interior: 18 poemas sobre a soidade e o fatalismo.
• Foulas: Elementos mariñeiros e do vento.

Álvaro Cunqueiro

• Mar ao Norde: Influencia cubista e mar abstracto.
• Poemas do si e non: Surrealismo e cubismo con temática amorosa.

Vangarda moderada e neotrobadorismo

O hilozoísmo (ou imaxinismo) presentou unha paisaxe galega humanizada. Destaca Luís Amado Carballo con Proel e O galo. Pola súa banda, o neotrobadorismo recuperou a lírica medieval galego-portuguesa con autores como Fermín Bouza Brey (Nao senlleira) e Álvaro Cunqueiro (Cantiga nova que se chama Riveira).

Teatro das vangardas e das Irmandades

Destaca Rafael Dieste con A fiestra valdeira, exemplo de realismo simbólico. As Irmandades da Fala, coa creación do Conservatorio Nacional de Arte Galega (1919), buscaron dignificar a lingua. Obras como O mariscal (Cabanillas e Vilar Ponte) e A man da Santiña (Cabanillas) marcaron a renovación temática e formal.

Poesía das Irmandades e Xeración Nós

• Noriega Varela: Autor de Do Ermo, cunha poesía centrada na paisaxe e tradicións campesiñas.
• Ramón Cabanillas: O “poeta da raza”. A súa obra evoluciona desde o intimismo (No desterro) ata o compromiso nacionalista (Da terra asoballada) e a reflexión na posguerra (Samos).
• Teatro da Xeración Nós: Autores como Otero Pedrayo (A lagarada), Vicente Risco (O bufón d’El Rei) e Castelao (Os vellos non deben de namorarse) elevaron o teatro a un nivel culto e moderno.

O Grupo Nós e o ensaio

O Grupo Nós (Otero Pedrayo, Vicente Risco, Cuevillas e Castelao) foi o motor da narrativa e o ensaio moderno. Vicente Risco destacou coa Teoría do nacionalismo galego, mentres que Castelao deixou un legado fundamental con Sempre en Galiza.

Renovadores da prosa (1936-1975)

Tras a Guerra Civil, a ditadura franquista silenciou o galego, que sobreviviu no exilio e, a partir dos anos 50, grazas á editorial Galaxia.

• Xosé Neira Vilas: Memorias dun neno labrego, un fito do realismo rural.
• Eduardo Blanco Amor: Realismo social urbano con A esmorga e Xente ao lonxe.
• Ánxel Fole: Realismo popular e tradición oral (Á lus do candil).
• Álvaro Cunqueiro: Máximo representante do realismo fantástico (Merlín e familia, As crónicas do sochantre).

Xeración do 36 e Xeración dos 50

Autores como Celso Emilio Ferreiro (Longa noite de pedra) marcaron o socialrealismo. A Xeración dos 50, influída polo marxismo, contou con figuras como Manuel María (Terra Chá), Uxío Novoneyra (Os Eidos) e Xosé Luís Méndez Ferrín (Voce na néboa), consolidando a renovación da poesía galega.