Evolución do Galego, Interferencias Lingüísticas e Vanguardias Literarias

1. Evolución Histórica e Normativización do Galego

• GALEGO POPULARIZANTE (ata fins do XIX) → Non existe unha intención normativizadora; empregan o galego no rexistro popular (vulgarismos, castelanismos, dialectalismos).
• GALEGO ENXEBRIZANTE (1900-1936) → Necesidade dunha norma escrita mediante un modelo diferencialista (distancias co castelán).
  Características: busca dun galego supradialectal, eliminación de castelanismos, portugués como modelo de lingua culta, hiperenxebrismos, arcaísmos, lusismos, anglicismos, etc.
• GALEGO PROTOESTÁNDAR (ata fins dos 70) → Necesidade dun modelo culto que apoie a normalización do galego.
  Características: simplificación ortográfica (sen apóstrofos, guións, etc.) e solucións coincidentes co estándar actual (plural en -ns, depuración de castelanismos e vulgarismos).
• GALEGO ESTÁNDAR (ata agora) → O mellor coñecemento lingüístico axuda a atopar solucións axeitadas para as interferencias e desviacións.
  Proposta oficial: Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego (1982).

Criterios de Estándar

• Diasistematicidade: galego supradialectal → maior número de falantes (ditongo -oi-, pronome persoal el, etc.).
• Funcionalidade interlingual: coherencia harmónica coas linguas próximas, xeralmente o portugués (plural en -is no bloque oriental e portugués, imperfecto en -ía, etc.).
• Historicidade: preferencia por formas etimolóxicas e da tradición literaria, como o latín (grafía b-v, vostede, etc.).
• Regularidade: búscase o asentamento na fala e a depuración dos castelanismos (oposición de xénero irmán/irmá, etc.).

2. Interferencias e Desviacións Lingüísticas

INTERFERENCIAS: Influxo dunha lingua sobre outra (contacto e conflito lingüístico). Aparecen pola semellanza estrutural e por non existir un modelo estándar en tódolos planos.

• ORTOGRÁFICAS: avogado, harmonía, voda, quilómetro, etc.
• LÉXICAS: Restrinxindo o seu significado (billa-grifo, etc.).
  • Castelanismo léxico adaptado: palabra castelá acomodada ao galego (antoxo*, lexos*, etc.).
  • Castelanismo léxico pleno: substitución (acera*, deuda*, etc.).
• SEMÁNTICAS: Dándolle a unha voz lexítima galega un valor semántico do castelán (roxo = vermello, etc.).
• FONÉTICAS: Non distinguir vogais abertas e pechadas; pronunciar mal o dígrafo -nh- velar; colocar mal a sílaba tónica (atmosfera, heroe, etc.).
• MORFOLÓXICAS:
  • Substantivo: Alteracións de xénero e número.
  • Pronome: Confusión te-che, lleísmo, determinantes castelanizados.
  • Verbo: Alteración por influencia castelá, uso de tempos compostos, uso pronominal de verbos que non o son.
  • Adverbio, preposición e conxunción: Calcos do castelán (mentras*, según*, aunque*, etc.).
• SINTÁCTICAS: Colocación incorrecta do pronome átono, uso de ir+a+infinitivo, omisión do artigo diante dos posesivos, uso reflexivo de verbos con CD expreso, etc.

Desviacións

DESVIACIÓNS: Voces que non se axustan á normativa (non pertencen ao nivel culto, tamén denominadas dialectalismos).

• VULGARISMOS (Tipos):
  • Disimilación: cambio dun fonema para diferencialo doutro próximo [sasenta*].
  • Metátese: cambio de consonantes no interior [probe*].
  • Harmonización: a vogal tónica (i, u) atrae á átona ao seu punto de articulación.
  • Prótase: engadir vogal ao comezo [arrenegar*].
  • Epéntese: engadir vogal no interior [soio*].
  • Paragoxe: engadir vogal ao final [-e] [casare*].
  • Aférese: suprimir vogal inicial [certar*].
  • Apócope: suprimir vogal interior [espranza*].
  • Síncope: suprimir vogal final.
  • Vocalización de grupos consonánticos: [aluno*].
• ARCAÍSMOS (Non son de uso actual): Voces dos textos galego-portugueses que chegan a substituír voces galegas [cibdade*].
• HIPERENXEBRISMOS: Inventos motivados pola presión do castelán. Consisten en mudar unha palabra cando coincide co castelán por un afán diferencialista [brilar*].

3. Etapas Literarias

• 1ª ETAPA: No desterro, Vento mareiro.
• ETAPA INTERMEDIA: Da terra asoballada.
• 2ª ETAPA: Na noite estrelecida (1926) e Camiños no tempo.
• ÚLTIMA ETAPA: Antífona da cantiga e Samos.
• 1ª ETAPA (Outra clasificación): Montañesas. Ruralismo costumista decimonónico.
• 2ª ETAPA (Outra clasificación): Do ermo. Xiro na temática.

4. movementos das Vanguardias Literarias

• DADAÍSMO: Creatividad acudindo ao mundo onírico (soño).
• CUBISMO: Caligramas (disposición tipográfica formando unha figura determinada).
• FUTURISMO: Vocabulario mecanizado, supresión de adxectivos e de signos de puntuación.
• ULTRAÍSMO: Metáfora, imaxe, innovacións tipográficas na disposición do poema.
• CREACIONISMO: Xustaposición de imaxes; o poeta é un Deus; versos sen rima, sen nexos temáticos, nin signos de puntuación; configuración caprichosa da páxina.