Evolución da Poesía Galega Contemporánea e a Normativa Lingüística

A Poesía Galega na Posguerra e a Construción da Norma Lingüística

Na inmediata posguerra, a actividade cultural e literaria en Galicia foi escasa, experimentando unha notable mingua na produción editorial entre 1936 e 1950. Neste contexto xurdiron tres grupos xeracionais significativos: a Xeración do 36, a Promoción de Enlace e a Xeración dos 50 ou das Festas Minervais. A partir de 1976, a poesía galega iniciou unha nova etapa, impulsada pola publicación de dous poemarios clave: Con pólvora e magnolias de Ferrín e Mesteres de A. López Casanova, ademais da obra poética de Cunqueiro e M. Antonio.

1. A Xeración do 36

Estes escritores, nados entre 1910 e 1920 e formados no marco da II República, sufriron directamente as consecuencias da Guerra Civil, un tema recorrente na súa poesía. Comezaron a publicar nos anos 50. Inicialmente recoñecéronse como fillos da Xeración Nós e da vangarda, pero pronto atoparon as súas propias liñas creativas.

Direccións Poéticas:

• Continuación das tendencias do primeiro terzo do século XX:
  • O neotrobadorismo (Cunqueiro, Xosé María Álvarez Blázquez).
  • A pervivencia da poesía de tradición paisaxística orientada cara ao hilozoísmo (Emilio Pita).
  • O intimismo e a introspección do eu.
  • A dimensión relixiosa (María Mariño).
  • O ruralismo (A. Iglesia Alvariño).
• Dúas novas direccións:
  • A poesía existencialista, de ton pesimista, que daría lugar á Escola da Tebra.
  • O socialrealismo: poesía de denuncia cívica que ocuparía un lugar preeminente nas décadas de 1960 e 1970, cuxo máximo representante sería Celso Emilio Ferreiro.

Autores Destacados da Xeración do 36:

• Aquilino Iglesia Alvariño (1909-1961): Nacido en Abadín (Lugo), a súa formación clásica no seminario de Mondoñedo tivo unha gran repercusión na súa obra. Traballou como mestre e destacou como tradutor, ensaísta e crítico literario. A súa obra máis salientable é Cómplices verdes (1947), onde a paisaxe se converte no núcleo temático principal, ás veces cun afán puramente descritivo e outras como pretexto para a expresión da intimidade. Completa a súa obra cunha serie de odas que homenaxean a grandes poetas do pasado.
• Álvaro Cunqueiro (1911-1981): Natural de Mondoñedo, comezou publicando poemarios de liña vangardista na preguerra. Aínda que a partir de mediados dos anos 50 a súa produción se centrou na narrativa, Cunqueiro continuou escribindo poesía. A súa obra Herba aquí e acolá (1980) é considerada non só a súa obra cumio senón o cumio da poesía galega do século XX. En Vellas sombras e novos cantos atópanse os seus versos máis tristes e melancólicos, escritos cando xa presentía a morte.
• Celso Emilio Ferreiro (1912-1979): Nacido en Celanova, é un dos poetas máis destacados da Xeración do 36 e máximo representante da poesía social en Galicia. O seu compromiso político e a súa inclinación literaria manifestáronse dende moi cedo. A súa experiencia durante a Guerra Civil, que o levou a ser encarcerado no mosteiro de Celanova, inspirou o poema Longa noite de pedra. Na posguerra, dirixiu a colección de poesía Benito Soto, clave na recuperación da poesía galega. A súa obra Longa noite de pedra (1962) abriu camiño á poesía socialrealista e consagrouno como poeta social pola súa denuncia contra a opresión e o poder franquista. Neste libro conviven a liña social, cívica e comunitaria coa liña lírico-intimista, que evoca a infancia e a mocidade.

2. A Promoción de Enlace

Composta por escritores nados entre 1920 e 1930, estes autores eran na súa maioría autodidactas. Aínda que moi novos durante a guerra, si padeceron as súas consecuencias: penuria económica, pobreza cultural e miseria moral. Formados na cultura castelá, comezaron publicando nesa lingua e acusaron influencias da Xeración do 27 española e das vangardas galegas. Actuaron como enlace entre a xeración precedente e a seguinte.

Autores Destacados da Promoción de Enlace:

• Antón Tovar (1921-2004): Natural de Rairiz de Veiga, escribiu fundamentalmente poesía de temática intimista (soidade, ausencia, relixiosidade, tempo), revelando unha visión tráxica e resignada da vida. Tamén abordou a situación política e social. Publicou en galego Arredores (1962), Non (1967), A nada destemida (1991) e Cadáver adiado (2001).
• Luz Pozo Garza (n. 1922): Os seus poemarios O paxaro na boca (1952) e Verbas derradeiras (1975) son exemplos da poesía intimista da súa primeira etapa. Libros posteriores como Concerto de outono (1981), Prometo a flor de loto (1992) e Vida secreta de Rosalía (1996) responden á preocupación pola renovación poética dos anos oitenta e noventa.
• Manuel Cuña Novas (1926-1992): Natural de Pontevedra, a súa obra Fabulario novo (1952) é un antecedente da Escola da Tebra, liña poética caracterizada por un marcado existencialismo, angustia obsesiva e actitude desesperada, que reaccionou contra o hilozoísmo e o neotrobadorismo.

3. A Xeración dos 50 ou das Festas Minervais

Escritores nados entre 1930 e 1940, conectados coa Xeración de 1936. Déronse a coñecer a través das Festas Minervais, colaborando no diario La Noche, publicando na colección Illa Nova da editorial Galaxia e fundando a editorial e grupo "Brais Pinto" en Madrid. Este último grupo, formado por universitarios e emigrantes, creou unha colección de poesía para editar as súas creacións, caracterizadas pola temática da Escola da Tebra. Tiveron como referentes á editorial Galaxia e á poesía social de Celso Emilio Ferreiro. Nos seus primeiros libros, na década dos 50, apréciase unha forte influencia das ideas existencialistas e da literatura do absurdo predominantes en Europa.

A Poesía de Vangarda: Características, Autores e Obras

Durante o primeiro terzo do século XX, Europa experimentou importantes transformacións sociais, económicas e políticas que deron lugar ao xurdimento das Vangardas. Estes movementos estéticos, que xurdiron entre 1910 e 1930, buscaban abrir novos camiños á arte, rompendo coa tradición.

Características Comúns dos Movementos de Vangarda:

• O desexo de ruptura coa tradición estética anterior.
• A liberación de todas as trabas morais, políticas ou relixiosas que impedían a emancipación e o desenvolvemento do home.
• A busca da arte pura, traducida nunha total liberdade creativa.
• A innovación da linguaxe figurada: sintaxe e imaxes libéranse de toda norma, tornándose irracionais.

Principais Tendencias do Vangardismo Galego:

• Neotrobadorismo: A difusión da lírica medieval galega, a través da edición comentada de José Joaquim Nunes (1928), propiciou a aparición dun novo discurso poético continuador da tradición medieval. Recréanse temas (o amoroso), recursos formais e ambientes. O iniciador deste movemento foi Fermín Bouza-Brey e o seu mellor cultivador, Álvaro Cunqueiro.
• Hilozoísmo ou Imaxinismo (pola ousadía das imaxes): Nesta tendencia poética, asúmese a tradición paisaxística do século XIX. Os poemas presentan unha sucesión de imaxes plásticas encadeadas e unha constante personificación da natureza (animais, ríos, árbores…). O elemento fundamental é a paisaxe, que aparece humanizada. O máximo representante desta corrente foi Luís Amado Carballo (1901-1927), que en vida publicou un só libro, Proel (1927), e de xeito póstumo O galo (1928). Na súa poesía combina imaxes vangardistas con estrofas populares, sendo menos radicalmente innovador ca Manuel Antonio. Continúa coa tradición poética baseada na paisaxe, moi presente na literatura galega dende principios de século.

Manuel Antonio (1900-1930)

Natural de Rianxo, estudou en Santiago e mostrou dende moi cedo inquietudes nacionalistas e literarias. Cursou estudos de mariño na Escola Náutica de Vigo (1919-1923), onde fixo amizade con Risco, Castelao e Villar Ponte. En 1922 publicou o manifesto Máis alá!, no que arremetía contra os vellos e avogaba por unha absoluta liberdade creativa.

• De catro a catro (1928) foi a súa única obra publicada. O libro consta de 19 poemas que constitúen a crónica dunha travesía, na que o poeta madura pola súa vivencia da soidade e a identificación co mar. O mar, paisaxe do poema, non aparece descrito, senón que é o marco das experiencias do poeta. A paisaxe no libro é marítima; o naufragio simboliza o extravío e o desarraigamento existencial. Outras obras súas son Con anacos do meu interior, Foulas, Sempre e mais dispois e Viladomar.
• A terceira etapa está representada pola obra Viladomar (1928, inacabada), na que recuperou o ton e as formas poéticas tradicionais xa apreciadas nos libros da primeira etapa.
• Manuel Antonio é tamén autor de dúas obras en prosa. En 1922 publicou o manifesto ¡Máis alá!, asinado xunto co debuxante Álvaro Cebreiro.

Álvaro Cunqueiro (1911-1981)

Os estudosos adoitan describir dúas tendencias básicas na súa poesía:

• Vangarda pura: Predomina nas primeiras obras. En Mar ao norde (1932), o mar é o eixo central e obsérvanse trazos do cubismo e do creacionismo. En Poemas do si e non (1933), obra na que predominan os poemas de contido amoroso, a crítica atopa claros trazos de surrealismo.
• Neotrobadorismo e resonancias populares: En obras posteriores como Cantiga nova que se chama riveira (1933) ou Dona do corpo delgado (1950), Cunqueiro evoluciona cara a esta liña.

Todos estes autores representan un dos momentos máis importantes da literatura galega, sobre todo da lírica, que, por primeira vez, se achegaba con voz propia ás correntes que se estaban a desenvolver no movemento literario europeo.

Historia da Normativización: A Construción da Variedade Estándar

O galego aspira a ser un instrumento útil e eficaz para a sociedade do futuro, ademais de ser o núcleo cultural aglutinador de toda a comunidade galega. Para que estas aspiracións se cumpran, é precisa unha labor de normativización da lingua, é dicir, crear un galego estándar e uniforme para toda a comunidade.

1.1. Planificación Lingüística: Normativización e Normalización

O proceso de normalización dunha lingua está estreitamente relacionado co proceso de normativización, de xeito que ambos se implican mutuamente. Estes dous termos englóbanse na denominada planificación lingüística dun idioma.

• A normalización dunha lingua supón o aumento do número de falantes e das funcións que se lle dan a esa lingua.
• A normativización, pola súa banda, é o proceso de elaborar unha variante estándar para todos os falantes que garanta unha certa corrección cando se fala en todos os ámbitos da vida, para o que se necesita unha modernización do léxico.

1.2. Elaboración do Estándar: Perspectiva Histórica

A normativización é un proceso longo e laborioso, arredor do cal xorden polémicas. Os primeiros pasos para levalo a cabo son: fixación dunha ortografía, escolla dunha variedade estándar e elaboración de dicionarios e gramáticas. Os dicionarios e gramáticas en galego aparecen na década de 1860, pero non aparecerá unha proposta de unificación do idioma ata o século XX. Tras o período de posguerra, na década de 1970, saen os primeiros resultados do proceso de estandarización da lingua por parte da Real Academia Galega da Lingua: Normas ortográficas do idioma galego (1970) e Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego (1970).

1.3. A Normativa Oficial: Selección e Codificación

O Estatuto de Autonomía de 1981 converte ao galego no idioma cooficial en Galiza. É neste momento cando se fai máis imperante a necesidade de ter unha variedade estándar que unifique o idioma.

1.4. A Polémica Reintegracionista

A tendencia reintegracionista propugna a aproximación do estándar galego ao portugués de Lisboa. Os seus defensores agrupáronse na Associaçom Galega da Lingua e publicaron en 1983 un Estudo crítico das Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego con ánimo de rebater os argumentos xustificantes da normativa oficial.

1.5. A Imaxe Social do Galego Normativo

Dende o momento en que existe unha variante estándar dunha lingua, esta pasa a ser a que adquire máis prestixio e, polo tanto, exercerá unha certa influencia sobre as demais variantes. Non obstante, todas as variantes deben convivir, aínda que en diferentes ámbitos; así, o galego dialectal é usado en situacións informais e o estándar en situacións formais e na escrita.

2. Interferencias e Desviacións da Norma

As Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego intentan conseguir unha lingua común para todos os galegos, depurada, enraizada coa tradición, coherente e en harmonía coas demais linguas culturais.

2.1. Hipergaleguismos

O desexo de crear unha lingua común enxebre, libre de interferencias do castelán, levou en moitos casos a caer nos hiperenxebrismos ou hipergaleguismo, é dicir, a falsa galeguización de termos que coinciden en galego e en castelán, case sempre cultismos e semicultismos galegos que son sometidos a cambios artificiais de evolución, case sempre os mesmos que sufriron as voces patrimoniais.

2.2. Lusismos

Os lusismos aparecen na concorrencia de termos portugueses para substituír termos galegos. Poden ser de tres tipos: gráficos (governo), morfolóxicos (movimento) ou léxicos (luta). Algunhas voces consideradas tradicionalmente lusismos hoxe en día son aceptadas no galego estándar (até, amábel, estabelecer...). Noutros casos incorporouse a forma portuguesa para eliminar castelanismos do idioma (vogal, estudar...).

2.3. Vulgarismos

Son o resultado dalgún tipo de vacilación, vocálica ou consonántica, na maioría dos casos por adición ou supresión dun elemento. Cualifícanse como vulgarismos:

• Metátese: probe, melro...
• Simplificación dos grupos consonánticos cultos: coluna, correto, pauto...
• Vacilación vocálica en sílaba átona: lovar, somana, menistro, sasenta...
• Rotacismo: derde, en vez de...

2.4. Préstamos e Interferencias

As linguas, con normalidade, incorporan palabras doutros idiomas, que se coñecen por este motivo como préstamos lingüísticos. Normalmente, estes préstamos danse para designar novos conceptos que non teñen un termo na lingua propia; habitualmente cóllese a palabra da lingua na que foi descuberto o concepto en vez de crear unha nova palabra para designalo.

2.5. Castelanismos

Ademais dalgúns préstamos necesarios, tamén se introduciron en galego moitos outros que non fan falta e substitúen palabras galegas. Non só hai interferencias no léxico, senón tamén en todos os campos da lingua.

2.5.1. Castelanismos Fónicos

O plano fónico tradicionalmente foi o menos afectado, porén, na actualidade cobra importancia por influxo dos neofalantes procedentes de familias instaladas no castelán.

2.5.2. Castelanismos Ortográficos e de Acentuación

Os castelanismos ortográficos rexistran unha escrita que reproduce o castelán (abogado). Noutros casos, os castelanismos refírense ao acento (atmósfera).

2.5.3. Castelanismos Morfosintácticos

Algúns dos fenómenos morfosintácticos debidos á influencia do castelán no galego son:

• Alteración do xénero gramatical de substantivos (a mel, o calor...).
• Alteración da conxugación verbal cando non hai equivalencia das irregularidades (conduxo...).
• Uso da preposición 'a' ante infinitivo e complemento directo (vou a levar aos nenos).
• Erros na colocación do pronome átono (che digo unha cousa).

2.5.4. Castelanismos Léxicos

A Igrexa, a Administración e o ensino tiveron un papel fundamental na introdución de castelanismos na lingua galega, rompendo en ocasións co galego tradicional. En moitas ocasións, as palabras adaptáronse á fonética galega, mentres que noutros casos non, e a maioría dos galegos falantes recoñecen o castelanismo como a forma galega en vez da tradicional.

2.5.5. Castelanismos Semánticos

Prodúcese cando a unha forma castelá lle corresponden dous termos en galego, como é o caso de sueño, que en galego ten sono e soño. Non se diferenza o uso dun e doutro aínda que teñan diferentes significados.