Evolución da Literatura Galega Contemporánea: Narrativa, Teatro e Ensaio

Narrativa actual: Finais do século XX e século XXI

A literatura galega experimentou un gran crecemento desde as últimas décadas do século XX debido ao novo marco político. Este aumento reflíctese no elevado número de narradores e narradoras e na incorporación de novas correntes e temas ás xa existentes.

Os autores da Nova Narrativa Galega dos anos 60 continuaron publicando novas obras. Nos anos 70 apareceu unha nova xeración de escritores, entre os que destacan Víctor Freixanes, Xavier Alcalá e Paco Martín. Nos anos 80 publicaron as súas obras un numeroso grupo de narradores que introduciron novas temáticas e técnicas narrativas, como Manuel Rivas, Suso de Toro e Darío Xohán Cabana. A partir dos anos 90 e nas décadas seguintes incorporáronse novos nomes e aumentou considerablemente a presenza de narradoras.

Diversidade temática na narrativa actual

A narrativa actual trata temas moi diversos:

• Narrativa histórica: Aparece en obras como Pensa nao.
• Narrativa policial ou negra: Reflíctese en títulos como Crime en Compostela, Beleza vermella e Matarte lentamente.
• Narrativa realista: Está representada por Luns.
• Narrativa de aventuras: Destaca Morning Star.
• Narrativa de terror: Con Tres historias para ler á noite.
• Narrativa experimental: Con Polaroid.
• Narrativa fantástica: Aparece en O cervo na torre.
• Narrativa de identidade e LGTBI: Presente en 22 segundos.
• Narrativa de misterio: Con Trece badaladas.
• Narrativa feminista: Con O club da calceta.
• Narrativa de autoficción: Con Carrusel.

Desenvolvemento da Literatura Infantil e Xuvenil

Tamén experimentou un grande desenvolvemento a literatura infantil e xuvenil. Destacan autores e autoras como Agustín Fernández Paz, Ledicia Costas, Fina Casalderrey, Xabier P. Docampo e Eva Mejuto. As editoriais crearon coleccións específicas para este público e xurdiron editoriais especializadas, o que contribuíu ao crecemento deste tipo de literatura. 4

O teatro de 1936 a 1975

No primeiro terzo do século XX, grazas ás Irmandades da Fala e ao Grupo Nós, o teatro galego experimentou un importante desenvolvemento. Moitos escritores da época cultivaron tamén o xénero dramático. Porén, a partir de 1936, a Guerra Civil provocou unha interrupción da actividade teatral e a paralización das representacións en Galicia.

O teatro do exilio

No exilio, especialmente en Bos Aires, mantívose viva a actividade teatral en lingua galega. Alí continuaron escribindo e representando as súas obras autores como Castelao, Luís Seoane, Eduardo Blanco Amor e Manuel Varela Buxán. Ademais, creáronse compañías teatrais que contribuíron á conservación e difusión do teatro galego.

Anos 50 e 70: Recuperación e Teatro Independente

Coa creación da Editorial Galaxia en 1950 retomouse a publicación e representación de textos dramáticos. Destacan autores como Álvaro Cunqueiro, Xohana Torres e Ricardo Carvalho Calero.

Nos anos 60 xurdiu o chamado Teatro Independente, impulsado por colectivos como O Facho e Teatro Circo. O seu obxectivo era recuperar a función social do teatro e achegalo ao pobo. Neste período naceron grupos como Auriense, Histrión 70, Artello, Antroido e Troula, que contribuíron á modernización do teatro galego.

Nos anos 70, a Agrupación Cultural Abrente de Ribadavia puxo en marcha a Mostra de Teatro de Ribadavia, que se converteu nunha importante plataforma para novos autores e compañías. Entre os dramaturgos máis destacados desta etapa atópanse Manuel Lourenzo, Euloxio R. Ruibal e Roberto Vidal Bolaño.

O teatro a partir de 1975: Teatro actual

A partir de 1975, o teatro galego entrou nun proceso de profesionalización. A creación do Centro Dramático Galego en 1984 foi fundamental para impulsar a actividade dramática. Máis tarde creouse o Instituto Galego das Artes Escénicas (IGAEM), substituído en 2007 pola AGADIC, organismo encargado de promover as industrias culturais galegas.

Tamén se instauraron diversos premios teatrais, como o Premio de Teatro Breve da Escola Dramática Galega, o Premio Rafael Dieste, o Premio Vidal Bolaño, o Premio Abrente e o Premio Álvaro Cunqueiro. Ademais, xurdiron novas mostras e festivais, como o FITO de Ourense, que contribuíron á consolidación e ao fortalecemento da actividade teatral en Galicia.

A partir de 1975 aumenta considerablemente o número de compañías teatrais en Galicia, entre as que destacan Uvegá Teatro, Teatro de Ningures, Teatro do Noroeste, Teatro do Morcego, Sarabela Teatro, Chévere, Ollomol-Tranvía, Factoría Teatro, Nove-Dous Teatro e Librescena.

Na actualidade existe tamén un importante grupo de dramaturgos e dramaturgas que desenvolven distintas liñas temáticas. Entre eles destacan Miguel Anxo Fernán-Vello, Xesús Pisón, Alberto Avendaño, Manuel Guede, Roberto Salgueiro, Lucía Villalta, Cándido Pazó, Miguel Anxo Murado e Lino Braxe.

Tamén adquiriu unha grande importancia o teatro de monicreques, ao que se dedican numerosas compañías como Cachirulo, Falcatrúa, Os Monicreques de Kukas, Xacarandaina, Tanxarina, Viravolta, Teatro Kaos, Trompicallo e Seisdedos. Ademais, celébranse festivais especializados en distintos lugares de Galicia, como Titirideza en Lalín e Titirinoia en Noia, e existe un premio específico para esta modalidade, o Premio Barriga Verde.

O ensaio de 1936 a 1975

No primeiro terzo do século XX publícanse as primeiras obras de prosa científica e ensaística en galego. Autores como Vicente Risco, Ramón Otero Pedrayo, Florentino Cuevillas, Alfonso Daniel Rodríguez Castelao e Ramón Cabanillas escribiron obras didácticas sobre temas como a política, a historia, a etnografía, a antropoloxía e a lingüística.

A partir de 1936, o castelán convértese na lingua principal das publicacións ensaísticas, aínda que moitas delas seguen tratando temas relacionados con Galicia. No exilio americano, Castelao publica en 1944 Sempre en Galiza, unha das obras fundamentais do pensamento galeguista.

En 1951 a Editorial Galaxia crea a revista Grial, unha publicación cultural destinada a informar e reflexionar sobre a realidade galega e a cultura universal. A revista foi suspendida pola censura e recuperouse novamente en 1963.

Ao redor da Editorial Galaxia formouse un grupo de ensaístas que traballaron diversos campos do coñecemento. Destacan Ramón Piñeiro na filosofía, Ricardo Carvalho Calero na literatura e sociolingüística, Francisco Fernández del Riego na literatura e Xosé María Álvarez Blázquez na historia e literatura.

Nas décadas seguintes incorporáronse novos ensaístas como Xesús Alonso Montero, Benito Losada, Xosé Manuel Beiras, Camilo Nogueira e Xosé Chao Rego, que abordaron temas relacionados coa literatura, a economía, a filosofía, a política e a sociolingüística.

Resumo breve para estudar

• No primeiro terzo do século XX nace o ensaio galego moderno.
• Tras 1936, o castelán pasa a ser a lingua principal das publicacións ensaísticas.
• No exilio destaca Sempre en Galiza de Castelao.
• En 1951 créase a revista Grial pola Editorial Galaxia.
• Ao redor de Galaxia fórmase un importante grupo de ensaístas.
• Nas décadas posteriores incorpóranse novos autores e amplíanse os temas tratados.