Euzkeldun Batzokijaren Estatutuak eta Abertzaletasunaren Sorrera

1. Dokumentuaren identifikazioa

Jarraian aztertuko dudan testua testu juridikoa da. Izaera historikoa du eta, hartzailearen arabera, publikoa da; hartzaile nagusiak EAJko kideak dira, eta egile nagusia Sabino Arana. Espainia Berrezarkuntzaren lehen aldian zegoen, Maria Kristinaren erregeordetzaren garairik oparoenean, El Pardoko Itunaren bidez bi alderdi txandakarien artean finkatua. Euskal Herrian, ekonomikoki eztanda garaia da, batez ere Bizkaiko industrian (Labe Garaiak...). Aldi berean, bi indar politiko berri eratzen ari dira: Euskal Nazionalismoa eta sozialismoa (dagoeneko finkatua dagoena); bi urte barru, EAJ-PNV sortuko da.

2. Ideia nagusiak

• Euzkeldun Batzokija izenarekin aisialdirako zentroa sortzen da, Jaun-Goikua eta Lagi-Zarra lemaren jarraitzaile, adiskidetasuna lortzeko helburuarekin (1. art.).
• Bizkai-Batzarra sortzen denean, Sabino Aranak idatzitako estatutuen mende geratuko da (2. art.).
• Bizkaia katolikoa, apostolikoa eta erromatarra izango da. Jaungoikoa Lege Zaharraren aurretik jarriko da (3. art.).
• Bizkaia askatasunez birsortuko da. Foruetan jasotako funtsezko guztia osotasunean berrezarriko da. Gehienbat euskal arrazako familiez osatuko da eta euskara izango da hizkuntza ofiziala (4. art.).
• Ordena erlijiosoaren eta politikaren arteko harmonia perfektuan, eta bereizketa argi baten gainean ezarriko da Bizkaia (5. eta 6. art.).
• Bizkaia; Araba, Nafarroa Beherea, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa eta Zuberoako herrialdeekin konfederatuko da Euskal Herria osatzeko (8. art.).

3. Gaiaren azalpena

Euskal Nazionalismoa

Euskal abertzaletasuna foruen defentsarako giroan sortu zen, eta ez zen burgesia modernotik jaio. 1876ko foru historikoak indargabetzeko legeak bi erantzun mota eta filosofia eragin zituen: batzuek egoerari probetxua ateratzea bilatu zuten euren mesederako; beste batzuek, ordea, foruak oso-osorik berreskuratzearen alde egin zuten.

Bigarren taldekoak gerra karlista galdu zutenak ziren, tradizioz nekazariak eta industriaren aurkakoak. Iragana idealizatu zuten, industrializazioak eta etorkinen etorrerak euskal gizarte tradizionala arriskuan jartzen zutela iritzita. Sabino Aranak gizartean zeuden ideia horiek batu, lotu eta garbitu zituen. Foruak berreskuratzea subiranotasun osoa berreskuratzea zen, eta horrek independentzia esan nahi zuen. Euskal abertzaletasunaren lema Jaungoikoa eta Lege Zaharra (JEL) zen.

1895eko uztailaren 31n sortu zen Eusko Alderdi Jeltzalea. Hasieran eremu mugatua izan arren, burgesia modernoago eta industrialagora zabaldu behar izan zuen. Orduan sortu zen barne-tentsioa independentisten eta autonomisten artean. Kaletarrak eta industrialak nagusitu ziren alderdiaren kontrolean, baina jarrera biak nahasita, alderdiak oreka aurkitu zuen hamarkadetan zehar.

Euskal abertzaletasunaren sorrera

XIX. mendearen amaierako abertzaletasunari bizkaitarrismo esan zitzaion, baina gerora lurralde guztiak hartu zituen. Oinarriak arraza, hizkuntza, legea, izaera eta ohiturak ziren. Mundu modernotik babesteko modu bakarra Espainiarekiko loturak etetea zen.

Aranaren nazionalismo etnikoaren ondoan, Ramon de la Sotaren liberalismo foruzalea agertu zen. Dirudun foruzale hauek abertzaletasuna euren asmo autonomikoak lortzeko bidetzat ikusi zuten. 1906an EAJk lehen biltzarra egin zuen. Garai hartan, joera desberdinak islatzen zituzten aldizkariak sortu ziren: Euskalduna (pragmatikoa) eta Aberri (independentista). 1910ean, Askatasuna talde laizista banandu zen, eta geroago, Bigarren Errepublikan, Eusko Abertzale Ekintza (ANV) sortu zen.

Abertzaletasunaren lehen agerpen soziala

1918ra arte, fenomenoa Bizkaian kokatu zen nagusiki. Ondoren, Gipuzkoako gunea indartu zen, baina Araban ez zuen garrantzirik izan Bigarren Errepublikara arte. 1907tik aurrera, Ramon de la Sotaren interes ekonomikoei esker, EAJ hauteskundeak irabazten hasi zen, eta Gregorio Ibarretxe Bilboko alkate izendatu zuten.

4. Ondorioak

1916an, alderdia Sotaren esku geratu zen eta Euskal Komunio Nazionalista (CNV) izena hartu zuen, autonomismoa ardatz hartuta. 1917ko udal-hauteskundeak eta 1918ko Gorteetarakoak irabazi zituen Bizkaian. Euskal abertzaletasuna nazionalismo burges bilakatu zen, Estatuaren barruan autonomia deszentralizatua lortu nahian.

Eli Gallastegik independentziaren alde egiten zuen Aberri aldizkarian, eta 1921ean alderditik bota zuten. Hauek, Luis Aranarekin batera, EAJ alderdi erradikalagoa berrosatu zuten. Muturreko nazionalismoak gogor egin zion aurre Primo de Riveraren diktadurari, eta 1930ean bi joerak elkartu ziren EAJ berritua sortzeko. Urte berean, beste zatiketa bat gertatu zen: EAE/ANV alderdiaren sorrera.