Euskaltzaleak: Euskararen aldeko mugimenduaren historia

Euskaltzaleak: sorreraren testuingurua

Euskaltzaleak — 1926an Elgoibarko euskal jai batean bildu zen taldea. Garai hartako euskal idazle eta kulturagile gehienak bertan zeuden, eta euskararen aldeko talde bat sortzeko biltzarra egin zuten. Honela sortu zen taldea; langile, artisau, industria-arduradun eta dendariek osatutako erakunde gisa.

Helburuak eta jarduerak

Euskaltzaleek helburu izan zuten euskarazko egunkari bat plazaratzea. Hori bazkide porrokatuenetako baten ametsa izan zen —Lizardiren ametsa, hain zuzen—. Helburu nagusiak izan ziren: euskaltzaletasuna eta kristautasuna.

Antolaketa soziala

Taldea eraikuntza sozial anitzeko erakundea izan zen: langileak, artisauak, industriaren ordezkariak eta dendariek osatzen zuten.

Idazle eta kide nabarmentzekoak

Kirikiño (1866–1929)

Kirikiño XX. mendeko lehen hamarkadetan autore irakurrienetako bat izan zen. Euskadi egunkariko artikulu laburrak bizitasunez antolatuak zituen, eta horiek euskaraz irakurtzeko zaletasuna handitzera bideratuta zeuden.

Garoa

Garoa euskal nekazaritza eta artzaintzari eskainitako eleberria da. Ia obra osoa Zabaletako Joanes Artzain baserritarrak betetzen du. Euskaldunaren eredua idealizatua izan arren, pertsonaia literario moduan sinesgarritasun falta izan dezake; Agirreren helburu nagusiak —euskaltzaletasuna eta kristautasuna— horien artean zeuden.

Sehaskan‑Satarkak (1895–1971)

Sehaskan‑Satarkak gaztetan argitaratu zuen Txinpartak (1922). Sehaskan da lan horretako atalik ospetsuena. Gerraostean ere beste poema batzuk plazaratu zituen; bere lanek 1936ko Gerra Zibilaren inguruko aipamen goiztiarrak jasotzen dituzte.

Aitzol

Aitzol izan zen 1930etik aurrera elkarte honen eragile sutsuenetako bat. Itzolek olerki-egunak eta jai-lehiaketa batzuk sortu zituen, ordura arte jorratu gabeko sail eta moduak euskarazko poesiari irekitzen zizkieten. 1935–36 inguruan eredu errazago eta herritarragoen bila saiatu ziren. Hori ez da esan nahi olerkari guztiak talde homogeneoa osatzen zutenik; pentsaera eta idazkeran alde nabariak izaten zituzten batzuetan.

Ospetsuenak

• Lizardi
• Orixe
• Lauaxeta

Lauaxeta (1905–1935)

Lauaxeta Bizkaian jaio zen. Mungiako familiarekin bizi izan zen eta ikasketak Durango eta Loiolako jesuiten eskoletan egin zituen. Ondoren Bilbora joan zen, Orixerekin batera, EUZkadi egunkariko euskal orrian lan egitera. Asko nabarmendu zen Errepublika garaian kazetari eta hizlari moduan; horregatik komisario politiko izendatu zuten. Horretan ari zela atxilotu zuten: 1937ko apirilaren amaieran, Gernikan kiskalita, Gasteizera eraman eta bertan fusilatu zuten. Ia egunero egunkarirako artikulu sorta bat idazten zuen. Bide Berriak lehenengoa 1931ean argitaratu zen, bigarrena handik lau urtera; 1935ean beste lan batzuekin ere nabarmentzen da. Gainera, aipagarriak dira Gasteizko kartzelan idatzitako bertso hunkigarriak.

Bere iturriak herritarragoetatik edaten zituen, eta momentu horretako kezka eta amets politikoak kanpora islatzen zituen.

Lizardi (1896–1933)

Lizardi Zarautzen jaio zen, baina Tolosan igaro zituen urte gehienak. Lehenik eta behin lantegi bateko gerente izan zen heriotza arte. Gaztaroan euskara erdi-galdua zuen, baina berreskuratu egin zuen; hainbat aldizkari eta egunkarirekin lankidetzan aritu zen, euskaraz nahiz erdaraz.

Bere gai nagusiak euskara eta euskal kultura izan ziren. Bizirik zela, Bihotz begietan izeneko 1932ko poema-liburua bakarrik inprimatu zuen. Urtaroen arabera aldatzen den natura du idazgai, bere kolore eta soinu argi-itzalekin. Begietatik bihotzera doan zirrara sortzen dio behin eta berriz ikusi eta sentitutako paisaiak. Beste poema batzuetan egoera afektiboek hartzen dute protagonismoa: maitasuna, adiskidetasuna eta heriotzak eragindako poemak dira maiz.