Euskalkien Ezaugarri Gramatikal eta Lexikalak

Mendebaldeko Euskalkia

• Mend: EH mendebaldea, Bizkaia, Gipuzkoako mendebaldea (Deba), Arabako iparraldea (Aramaio).
• Bi txisturkari: s eta z > s / ts eta tz > tz.
• Erdal maileguak: -(cion) amaiera -(z)iño bihurtu.
• Soziatiboa: -gaz (sing.) eta -kaz (plur.).
• Instrumentala: -z > -x / tz > -tx.
• Aditzaren bilakaera: Orainaldian: -u erroa > -o / 3. pertsona: -au / Iraganean: -u erroa > -eu.
• BI zenbatzailea izen sintagmaren ondoren joaten da.
• Hurbiltzea adlatiboan: -rantza eta -runtz.
• -ten aspektua burutugabea edo aditz izenetan: -ten / -etan →.

Lexikoa (Mendebaldekoa)

“diardu”, “txarto”, “urten”, “makaldu”, “amuma”, “berbetan”, “eusten”, “diotsu”

Nafarroako Euskalkia

• Naf: Nafarroa mendebaldea (Sakana), iparraldea zein ipar-ekialdea (Baztan, Ultzama, Luzaide, Erronkari).
• I eta u bokalen ondoren, a > e:
• Erdaratik hartutako hitzetan -on eta -ion amaieran.
• Instrumental kasuan: -z > -s.
• Soziatiboa: -kin > -ki.
• Hitz sorta batean: -rtz > kontsonante bilkura.
• Helda aditza “etorri” adierazteko.
• U > i bilakatu / -tuko > -tiko.

Lexikoa (Nafarrokoa)

“errateko”, “biño”, “pixkot”, “paratu”, “solastu”, “mintzatu”, “ugalde”, “esker mile”

Erdialdeko Euskalkia

• Erdial: Gipuzkoa (Deba ibarreko mendebaldea EZ), Nafarroako mendebaldeko hainbat herritan.
• -raka (> -aka) atzizkia norabidea adierazteko.
• -e nagusitu edun aditzaren orainaldian.
• Iraganeko adizkietan bukaeran -(e)n > (a)n.
• -ik / -ekin bukatutako deklinabide kasuetan -ikan.
• Nor-nori saileko aditz laguntzaileak: -au- > -a-.

Lexikoa (Erdialdekoa)

“eskubi”, “pake”, “udara”, “aurrena”, “faborez”

Zuberoako Euskalkia

• Zub: Zuberoan (ipar-mendebalde batzuetan EZ), Lohitzune-Oihergi, Biarnoko Eskiula.
• U bokala ü bihurtu:
• Hasperena gorde herskari hasperedunetan (ph, th, kh).
• U bokala a eta e bokalekin batera -i- sartu.
• Indartua O > U egiteko jarrera kontsonante sudurkariaren aurrean.

Lexikoa (Zuberoakoa)

“ene”, “jin”, “emeki”, “ükan”, “üntsa”

Nafar-Lapurtarra

• Naf-lap: Lapurdi eta Nafarroa Beherea, Nafarroako Luzaide ibarrean, Zuberoako ipar-mendebaldean (Lohitzune-Oihergi).
• Hitz hasieran x- (ez da ohikoa tx- hitz hasieran).
• “Inor” → nehor, izenordaina erabiliz.
• Kontsonante sudurkarien aurrean O > U:
• Ablatiboan -rat (norabidea luzez).
• Izenordain indartuak: -haur.
• Galdegaia indartzeko, laguntzailea aditz nagusiaren aurrean: “Arreba da hemen bizi”.
• Erdarako -on amaieran -oin egin:

Lexikoa (Nafar-Lapurtarra)

“xingarra”, “laket”, “oren”, “goiat”, “mihise”, “emeki”, “ukan”, “untsa”, “urrats”, “higitu”