Euskal Soziolinguistikaren Gida: Kontzeptuak eta Egileak

Soziolinguistika: Sarrera eta Oinarrizko Kontzeptuak

Zer da Soziolinguistika?

Soziolinguistika gizartearen eta hizkuntzaren arteko interakzioaz arduratzen den diziplina zientifikoa da. Bere lehenbiziko helburua hizkuntzaren egoera aztertzea da: corpusaren bilakaera eta egokitzapena, soziolektoak, hizkuntzaren gizarte-estatusa, erabilera eta abar. Halaber, arlo horien guztien nondik norakoak eta zergatiak ere ikertzen ditu.

Euskal Herrian, 1980ko hamarkadan hasi ziren lehen saiakera serioak egiten, euskararen egoera zehatz deskribatzeko eta haren etorkizuna antolatzeko asmoarekin.

Soziolinguista Nagusiak Euskal Herrian

• Jose Maria Sanchez Carrion "Txepetx": Hainbat liburu eta artikulu idatzi ditu hizkuntzaren egoerari buruz. Bere ekarpen nagusiak "Un futuro para nuestro pasado, claves de la recuperación del euskera y teoría social de las lenguas" bezalako lanak dira. Bere pentsamendua Euskal Herrian berria, originala eta iraultzailea da.
• Jose Luis Alvarez Enparantza "Txillardegi": Euskal Herriko Unibertsitatean irakasle izana eta euskara batuaren bultzatzaile nagusietako bat. "Leturiaren egunkari ezkutua" eleberria euskal nobelagintza modernoaren sorreratzat hartzen da. Eredu matematiko zehatza garatu zuen hizkuntzaren erabilera kalkulatzeko.
• Endrike "Kike" Amonarriz: Umorista, telebista-aurkezlea eta SIADECO elkarteko soziolinguista. "Txorakikeriak" liburua idatzi du, besteak beste. Inguma datu-basean, 45 lan baino gehiago azaltzen dira bere izenean, soziolinguistikari buruzko hitzaldi eta artikuluak barne.

Oinarrizko Kontzeptuak

Bizindar

Giza talde etnolinguistiko baten bizitasun maila.

Dialekto

Hizkuntza baten aldaera, lurralde mugatu batean hitz egiten dena.

Diglosia

Ukipen-egoera batean, komunitate batean bi hizkuntza edo aldaera erabiltzen direnean funtzio desberdinetarako.

Estereotipo

Hizkuntza edo hiztun talde bati buruzko aurreiritzi edo ideia sinplifikatua.

Estres linguistikoa

Hiztun batek bere hizkuntza erabiltzean sentitzen duen tentsio edo deserosotasuna.

Garbizaleatasuna

Sinonimoa: Purismoa. Hizkuntza batean atzerriko elementuak saihesteko joera.

Gizarte-identitatea

Pertsona batek talde sozial bateko kide izateagatik duen kontzientzia.

Hizkuntza estandarra

Hizkuntza baten aldaera normalizatua, hezkuntzan eta komunikabideetan erabiltzen dena.

Hizkuntza-eskubideak

Herritarrek beren hizkuntza bizitza publiko eta pribatuan erabiltzeko duten eskubidea.

Hizkuntza-gaitasuna

Hiztun batek bere hizkuntzaren arauak eta erabilerak ezagutzea eta aplikatzea.

Hizkuntza-politika

Hizkuntzen erabilera eta estatusa arautzeko gobernu edo erakundeek hartutako neurri multzoa.

Hizkuntza gutxitua

Beste hizkuntza menderatzaile baten eraginez funtzioak eta esparruak galdu dituen hizkuntza.

Hizkuntzaren indarberritzea

Hizkuntza gutxitu baten funtzioak eta erabilera berreskuratzeko prozesua.

Hizkuntza koofiziala

Lurralde batean beste hizkuntza ofizial batekin batera estatus legala duena.

Hizkuntza ofiziala

Legeak estatus ofiziala aitortzen dion hizkuntza.

Hizkuntza-prestutasuna

Hizkuntzari gizartean ematen zaion balioa edo prestigioa.

Hizkuntza-ukipena

Gizarte berean bi hizkuntza edo gehiago harremanetan daudenean gertatzen den fenomenoa.

Hiztun osoa

Hizkuntza baten erabilera-gaitasun osoa duen pertsona.

Lehen hizkuntza

Haurtzaroan lehenbizi ikasten den hizkuntza, ama-hizkuntza ere deitua.

Pidgin

Hizkuntza-komunitate desberdinetako hiztunen arteko komunikazioa errazteko sortutako hizkuntza sinplifikatua.

Soziolekto

Gizarte-talde jakin batek (adin, klase edo lanbide berekoak) erabiltzen duen hizkuntza-aldaera.

Statusa

Hizkuntza batek egitura sozial jakin batean duen posizioa edo prestigioa.

Hizkuntzaren Aldaketak

Lexikoa

Denborak aurrera egin ahala, hitz batzuk desagertu eta berriak sortzen dira: esamoldeak, teknizismoak, etab. Hitzen esanahia bera ere aldatu edo zabaldu egin daiteke.

Morfologia eta Fonologia

Lehenago hitz-elkarketetan ohikoak ziren moldaketa fonologiko batzuk (adibidez, astakeria, betondo, itzain, jatetxe) gaur egun indargabetuta geratu dira.

Sintaxia

Aditz trinkoen (adibidez, dator, demagun, dakusa) lekua aditz perifrastikoek (adibidez, etortzen da, eman dezagun, ikusten du) hartu dute eta hartzen ari dira.

Dialektalizazio Prozesua

Agerikoa da orografiaren, zatiketa administratiboen edota komunikazio-sareen eragina euskalkien sorreran.

• Baldintza orografikoek hiztun-taldeen arteko komunikazioa eragozten dute. Eremu menditsuetan, talde bakoitzak bere dialekto propioa garatzeko joera du. Orografia laua duten eremuetan, aldiz, dialektalizazioa leunagoa izan ohi da.
• Gertakari historikoek eragindako zatiketa administratiboek ezartzen dituzten mugak, usu, hizkuntza-muga bihurtzen dira.
• Komunikazio-sareek dialektalizazioan duten eragina ere nabarmena da, harremanak erraztu edo zaildu ditzaketelako.