Euskal Mugimendu Politiko eta Sozialak (1889-1930)

Sozialismoaren bilakaera Euskal Herrian

1. Sozialismoa Bizkaian

1889an Facundo Perezaguak bultzatuta, Bilboaldeko eremu industrialean elkarte asko sortu ziren. Garai hartako egoera oso gogorra zen: meatzaritzako lan gogorra, enpresariek soldata dirutan ordaindu beharrean kantina-sistemaren bidez ematen zuten, eta lan orduak amaigabeak ziren. 1890etik aurrera, sozialismoak indar handia hartu zuen lurraldean.

2. Sozialismoa Gipuzkoan

Gipuzkoan sozialismoaren zabalkuntza motelagoa izan zen. Egoera berezia bizi zen batez ere Donostian eta Eibarren.

3. Etapa erradikala

Hasierako urteetan lider oso estremistak egon ziren. Meategietako lana oso berezia zen eta erraza zen eskirolak erabiltzea. Garai honetako mugarri nagusiak 1909ko Aste Tragikoa eta 1910ean Bizkaiko meatzaritzan egindako greba handia izan ziren.

4. Moderazioa eta aldaketa

1914an aldaketa garrantzitsua gertatu zen: Indalecio Prietok Perezagua ordezkatu zuen. Modernizazioa izan zen ezaugarri nagusia, eta sindikalismoa PSOEk zituen asmoetara egokitu zen. Batasun Errepublikano-Sozialistak hauteskundeetan indarrak batu zituen.

1917an, egoera sozioekonomikoak moderazioa arriskuan jarri zuen; CNT eta UGT sindikatuek greba antolatu zuten gobernua kolokan jartzeko, baina porrot egin zuten. 1918-1920 artean, inflazioaren, iraultza boltxebikearen eta Europako giro iraultzailearen ondorioz, sindikalismoak garapen izugarria izan zuen.

ELA: Sindikalismo abertzalearen sorrera

ELA (Eusko Langileen Alkartasuna) 1911n sortu zen. Abertzaleentzat sozialismoa ideologia kanpotarra zen, eta euskal herritarrek beren berezko bidea jarraitu behar zutela uste zuten.

Euskal Abertzaletasunaren oinarriak

Euskal Herriari nazio kutsua ematen dioten berezitasunak honako hauek dira: hizkuntza, kultura, eskubide historikoak eta berezko ohiturak. Errebindikazio politikoak ez ziren beti berdinak izan, eta hasiera batean burgesiaren mugimendua izan zen.

Eragile nagusiak

Euskal Herrian, eta Bizkaian batez ere, aldaketa sakonak gertatu ziren:

• Foruen ezabatzea: Krisi politikoa eragin zuen. Bi jarrera sortu ziren: burgesia eta foruzaleak.
• Industria prozesu azkarra: Lan harremanak eta gizartea aldatu zituen, burgesia handia eta immigrazio industriala sortuz (Bizkaitarrismoaren sorrera).

Sabino Arana eta EAJren bilakaera

Lehen etapa (1892-1898)

Sabino Aranak Euzkadi da euskaldunon aberria aldarrikatu zuen, ideia foruzaleetan inspiratuta. 1895ean EAJ sortu zen, ezaugarri hauekin:

1. Euskal Herriaren independentzia (arraza garbikoa).
2. Espainiaren aurkako jarrera (arazo guztien iturria).
3. Euskal arrazaren goraipamena eta odolaren garbitasuna.
4. Integrismo erlijiosoa eta euskal kulturaren defentsa.
5. Kontserbadurismo ideologikoa.

Bigarren etapa (1898-1903)

Ramon de la Sota EAJn sartu zen, askatasun liberalaren aldeko burges foruzaleekin batera. Interes ekonomikoak eta sozialak konbinatu nahi zituzten, jarrera moderatuagoa hartuz. 1898an, euskaldun taldeari esker, hauteskundeetan diputatu aukeratu zuten. Sabino Aranak etapa espainolista deiturikoa hasi zuen (independentziaren ordez autonomia lehenetsiz) 1903an hil aurretik.

Hirugarren etapa (1903-1930)

1906an EAJren lehen biltzarra egin zen. 1916an, alderdia CNV (Comunión Nacionalista Vasca) izatera pasatu zen Ramon de la Sotaren eskutik. 1917ko udal hauteskundeetan emaitza onak lortu arren, 1918ko porrotak kritika barnekoak eragin zituen. 1919an zatiketa gertatu zen: erradikalek CNV utzi eta EAJ birsortu zuten. Azkenik, 1930ean, Bergarako elkartzearen bidez, EAJ eta CNV batu ziren berriro EAJ izenpean.